বচন Class 11 AHSEC Class 11 Logic and Philosophy Question Answer Assamese Medium
অধ্যায়ৰ বিষয়: বচনৰ সংজ্ঞা, গঠন, উদ্দেশ্য-বিধেয়-সংযোজক, বাক্য আৰু বচনৰ পাৰ্থক্য, গুণ, পৰিমাণ, সম্বন্ধ, নিশ্চিততা আৰু A–E–I–O চতুৰ্ভাজী শ্ৰেণীবিভাগ
বচন Class 11
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ — দ্ৰুত পুনৰাবৃত্তি টোকা
তৰ্কবিজ্ঞানত অনুমান বা যুক্তি প্ৰকাশ কৰিবলৈ বচন অতি প্ৰয়োজনীয়। দুটা ধাৰণাৰ মাজত মানসিকভাৱে কোনো সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা প্ৰক্ৰিয়াক অবধাৰণ বা বিচাৰ বোলে। সেই বিচাৰ যেতিয়া ভাষাৰ সহায়ত প্ৰকাশ কৰা হয়, তেতিয়া তাক বচন বোলে। ইংৰাজীত বচনক Proposition বুলি কোৱা হয়। বচন হৈছে এনে এটা ঘোষণামূলক বাক্য যি সত্য বা মিছা হ’ব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে—‘সকলো মানুহ মৰণশীল’, ‘কিছুমান ছাত্ৰ জ্ঞানী’, ‘কোনো মানুহ পূৰ্ণ নহয়’ আদি বচন। এইবোৰৰ সত্যতা বা মিছাতা পৰীক্ষা কৰিব পাৰি। কিন্তু ‘তুমি ক’লৈ যাবা?’, ‘দৰ্জাখন বন্ধ কৰা’, ‘হায়! মই কি কৰিম!’ আদি প্ৰশ্নবোধক, আদেশসূচক আৰু বিস্ময়সূচক বাক্য বচন নহয়, কাৰণ সেইবোৰক সত্য বা মিছা বুলি নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি।
বচনৰ তিনিটা গঠনমূলক অংশ আছে—উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক। বচনত যি পদৰ বিষয়ে কিবা কোৱা বা স্বীকাৰ-অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক উদ্দেশ্য বোলে। উদ্দেশ্য সম্পৰ্কে যি কোৱা বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক বিধেয় বোলে। উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰা শব্দ বা চিনক সংযোজক বোলে। ‘সকলো মানুহ মৰণশীল’ বচনত ‘মানুহ’ উদ্দেশ্য, ‘মৰণশীল’ বিধেয় আৰু ‘হয়’ সংযোজক।
সংযোজক হৈছে বচনৰ দুটা পদৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা সংযোগ-চিন। ইতিবাচক বচনত সংযোজকে উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজত স্বীকাৰাত্মক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে—‘সকলো মানুহ মৰণশীল হয়’। নেতিবাচক বচনত ‘নহয়’ বা তাৰ সমাৰ্থক শব্দ ব্যৱহাৰ হৈ অস্বীকাৰাত্মক সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে—‘কোনো মানুহ পূৰ্ণ নহয়’। তৰ্কবিজ্ঞানত সংযোজক সাধাৰণতে ভূ-ধাতুৰ কোনো ৰূপ—হয়, নহয়, আছিল, নহ’ল আদি—হয়।
সাধাৰণ বাক্য আৰু তৰ্কবিজ্ঞানসম্মত বচনৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে। সকলো বচন বাক্য, কিন্তু সকলো বাক্য বচন নহয়। বচন সদায় ঘোষণামূলক হয়, সত্য বা মিছা হ’ব পাৰে, আৰু ইয়াৰ উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক থাকে। বাক্য অতীত, বৰ্তমান বা ভৱিষ্যৎ যিকোনো কালত হ’ব পাৰে; কিন্তু তৰ্কবিজ্ঞানসম্মত বচনত সংযোজক সাধাৰণতে বৰ্তমান কালত ধৰা হয়।
গুণ অনুসৰি বচন দুটা ভাগত বিভক্ত—সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক। বচনত বিধেয় পদক উদ্দেশ্য পদৰ ক্ষেত্ৰত স্বীকাৰ কৰা হ’লে সদৰ্থক বচন হয়; অস্বীকাৰ কৰা হ’লে নঞৰ্থক বচন হয়। ‘সকলো কপৌ চৰাই হয়’ সদৰ্থক; ‘কোনো কপৌ চৰাই নহয়’ নঞৰ্থক।
পৰিমাণ অনুসৰি বচন দুটা ভাগত বিভক্ত—সামান্য বা সাৰ্বিক আৰু বিশেষ। যি বচনত উদ্দেশ্য পদৰ সম্পূৰ্ণ পৰিসৰৰ বিষয়ে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক সামান্য বা সাৰ্বিক বচন বোলে। ‘সকলো মানুহ মৰণশীল’ আৰু ‘কোনো মানুহ পূৰ্ণ নহয়’ সাৰ্বিক বচন। যি বচনত উদ্দেশ্য পদৰ কেৱল কোনো অংশৰ বিষয়ে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক বিশেষ বচন বোলে। ‘কিছুমান মানুহ জ্ঞানী’ আৰু ‘কিছুমান মানুহ জ্ঞানী নহয়’ বিশেষ বচন।
সম্বন্ধ অনুসৰি বচন তিনিটা ভাগৰ—নিৰপেক্ষ বা সৰল, সংকল্পক আৰু বিকল্পক। যি বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সম্পৰ্ক কোনো চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে, তাক নিৰপেক্ষ বচন বোলে। ‘পাত মংগোলীয়াৰ হয় এবিধ সুগন্ধি ফুল’ বা ‘কিছুমান ফুল ৰঙা’ ইয়াৰ উদাহৰণ। যি বচনত এটা অংশৰ সত্যতা আন এটা অংশৰ চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, তাক সংকল্পক বচন বোলে। ‘যদি বৰষুণ হয়, তেন্তে পথ তিতিব’ সংকল্পক বচন। যি বচনত দুটা বা অধিক বিকল্পৰ ভিতৰত এটা গ্ৰহণ কৰা হয়, তাক বিকল্পক বচন বোলে। ‘ৰাম অথবা শ্যাম আহিব’ বিকল্পক বচন।
নিশ্চয়তা বা modality অনুসৰি বচন তিনিটা ভাগৰ—অনিবাৰ্য, বিবৰ্তনপূৰ্বক বা বাস্তৱ-ঘোষক আৰু সম্ভাৱ্য। যি বচন সত্য হোৱাটো নিশ্চিত আৰু অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি, তাক অনিবাৰ্য বচন বোলে—‘চতুৰ্ভুজৰ চাৰিটা কোণ থাকে’। যি বচন বাস্তৱ অভিজ্ঞতা বা তথ্যৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, তাক বিবৰ্তনপূৰ্বক বা বাস্তৱ-ঘোষক বচন বোলে—‘কাউৰী ক’লা হয়’। যি বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সম্পৰ্ক কেৱল সম্ভাৱনামূলক, তাক সম্ভাৱ্য বচন বোলে—‘বৰষুণ হ’ব পাৰে’।
গুণ আৰু পৰিমাণৰ মিশ্ৰণ অনুসৰি বচন চাৰিটা ভাগত বিভক্ত হয়—সামান্য সদৰ্থক, সামান্য নঞৰ্থক, বিশেষ সদৰ্থক আৰু বিশেষ নঞৰ্থক। এই চাৰি প্ৰকাৰক ইংৰাজী A, E, I আৰু O প্ৰতীকেৰে বুজোৱা হয়। A হৈছে সামান্য সদৰ্থক—‘সকলো S হয় P’; E হৈছে সামান্য নঞৰ্থক—‘কোনো S নহয় P’; I হৈছে বিশেষ সদৰ্থক—‘কিছুমান S হয় P’; O হৈছে বিশেষ নঞৰ্থক—‘কিছুমান S নহয় P’।
বচনৰ চতুৰ্ভাজী শ্ৰেণীবিভাগ তৰ্কবিজ্ঞানত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। A বচন সাৰ্বিক সদৰ্থক, E সাৰ্বিক নঞৰ্থক, I বিশেষ সদৰ্থক আৰু O বিশেষ নঞৰ্থক। A আৰু E-ত উদ্দেশ্য পদৰ সম্পূৰ্ণ ক্ষেত্ৰৰ বিষয়ে কথা কোৱা হয়; I আৰু O-ত উদ্দেশ্য পদৰ কোনো অংশৰ বিষয়ে কথা কোৱা হয়। A আৰু I সদৰ্থক; E আৰু O নঞৰ্থক।
মুখ্য সংজ্ঞাসমূহ
বচন: সত্য বা মিছা হ’ব পৰা ঘোষণামূলক বাক্যক বচন বোলে।
উদ্দেশ্য: বচনত যি পদৰ বিষয়ে কিবা স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক উদ্দেশ্য বোলে।
বিধেয়: উদ্দেশ্য সম্পৰ্কে যি স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক বিধেয় বোলে।
সংযোজক: উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰা চিন বা শব্দক সংযোজক বোলে।
সদৰ্থক বচন: যি বচনত বিধেয় পদ উদ্দেশ্য পদৰ ক্ষেত্ৰত স্বীকাৰ কৰা হয়।
নঞৰ্থক বচন: যি বচনত বিধেয় পদ উদ্দেশ্য পদৰ ক্ষেত্ৰত অস্বীকাৰ কৰা হয়।
সামান্য বচন: যি বচনত উদ্দেশ্য পদৰ সম্পূৰ্ণ পৰিসৰৰ বিষয়ে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়।
বিশেষ বচন: যি বচনত উদ্দেশ্য পদৰ কোনো অংশৰ বিষয়ে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়।
সংকল্পক বচন: যি বচনত এটা অংশৰ সত্যতা আন এটা অংশৰ চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
বিকল্পক বচন: যি বচনত দুটা বা অধিক বিকল্পৰ ভিতৰত এটা গ্ৰহণ কৰা হয়।
অনিবাৰ্য বচন: যি বচন সত্য হোৱাটো নিশ্চিত আৰু অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি।
সম্ভাৱ্য বচন: যি বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সম্পৰ্ক সম্ভাৱনামূলক।
২. বচনৰ গঠন আৰু শ্ৰেণীবিভাগ
২.১ বচনৰ গঠন
বচনৰ গঠন তিনিটা অংশৰে হয়—উদ্দেশ্য, সংযোজক আৰু বিধেয়। উদাহৰণ—‘সকলো ছাত্ৰ জ্ঞানী হয়।’ ইয়াত ‘ছাত্ৰ’ উদ্দেশ্য, ‘জ্ঞানী’ বিধেয় আৰু ‘হয়’ সংযোজক। সংযোজকে বচনৰ উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে।
২.২ সংযোজকৰ স্বৰূপ
সংযোজক সাধাৰণতে ভূ-ধাতুৰ কোনো ৰূপ হয়। সদৰ্থক বচনত ‘হয়’, ‘আছে’, ‘আছিল’ আদি ৰূপে সংযোজক ব্যৱহাৰ হয়। নঞৰ্থক বচনত ‘নহয়’, ‘নাই’, ‘নাছিল’ আদি ব্যৱহাৰ হয়। তৰ্কবিজ্ঞানসম্মত ৰূপান্তৰত বাক্যৰ সংযোজক সাধাৰণতে বৰ্তমান কালৰ ‘হয়’ বা ‘নহয়’ ৰূপে ধৰা হয়।
২.৩ বচনৰ গুণ
গুণে বচনটো সদৰ্থক নে নঞৰ্থক তাক বুজায়। সদৰ্থক বচনত বিধেয় স্বীকাৰ কৰা হয়; নঞৰ্থক বচনত বিধেয় অস্বীকাৰ কৰা হয়।
২.৪ বচনৰ পৰিমাণ
পৰিমাণে উদ্দেশ্য পদৰ সম্পূৰ্ণ নে আংশিক পৰিসৰ বুজায়। ‘সকলো’, ‘কোনো’ আদি শব্দে সাধাৰণতে সাৰ্বিকতা প্ৰকাশ কৰে। ‘কিছুমান’, ‘কোনো কোনো’ আদি শব্দে বিশেষতা প্ৰকাশ কৰে। কেতিয়াবা উদ্দেশ্য পদ অনিৰ্দিষ্ট হ’লেও ক্ৰিয়া বা বাক্যৰ প্ৰসংগৰ পৰা বচনৰ পৰিমাণ নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।
২.৫ বচনৰ সম্বন্ধ
নিৰপেক্ষ বচনত কোনো চৰ্ত নাথাকে। সংকল্পক বচনত ‘যদি—তেন্তে’ৰ সম্পৰ্ক থাকে। বিকল্পক বচনত ‘হয়—নহয়’, ‘অথবা’, ‘নাইবা’ আদি বিকল্পসূচক শব্দ থাকে।
২.৬ A, E, I, O চিহ্ন
| প্ৰতীক | পূৰ্ণ নাম | ৰূপ | উদাহৰণ |
|---|---|---|---|
| A | সামান্য সদৰ্থক | সকলো S হয় P | সকলো মানুহ মৰণশীল |
| E | সামান্য নঞৰ্থক | কোনো S নহয় P | কোনো মানুহ পূৰ্ণ নহয় |
| I | বিশেষ সদৰ্থক | কিছুমান S হয় P | কিছুমান মানুহ জ্ঞানী |
| O | বিশেষ নঞৰ্থক | কিছুমান S নহয় P | কিছুমান মানুহ জ্ঞানী নহয় |
৩. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান — শূন্য এৰি-পৰা
১. উত্তৰ দিয়া
(i) এটা বচনত কেইটা পদ থাকে?
উত্তৰ: এটা বচনত দুটা পদ থাকে—উদ্দেশ্য পদ আৰু বিধেয় পদ। সংযোজক পদ নহয়; ই দুটা পদৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা শব্দ বা চিন।
(ii) তৰ্কবিজ্ঞানসম্মত বচনত সংযোজকটো পদ হয় নে?
উত্তৰ: নহয়। সংযোজক পদ নহয়; ই উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰা শব্দ বা চিন।
(iii) পৰিমাণ অনুসৰি বচনক কোনটো ভাগত বিভক্ত কৰা হয়?
উত্তৰ: পৰিমাণ অনুসৰি বচনক সামান্য বা সাৰ্বিক আৰু বিশেষ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়।
(iv) বচনৰ উদ্দেশ্যটো এটা পদ নে?
উত্তৰ: হয়। বচনৰ উদ্দেশ্য এটা পদ, কাৰণ উদ্দেশ্যই যাৰ বিষয়ে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয় সেই পদটোক বুজায়।
(v) বচনৰ বিধেয়টো এটা পদ নে?
উত্তৰ: হয়। বিধেয়ও এটা পদ, কাৰণ ই উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা গুণ বা বৈশিষ্ট্য প্ৰকাশ কৰে।
(vi) বচনৰ সংযোজকটো এটা পদ নে এটা শব্দ?
উত্তৰ: সংযোজক এটা শব্দ বা চিন; ই পদ নহয়। সংযোজকে উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে।
(vii) সামান্য বা সাৰ্বিক বচন কি?
উত্তৰ: যি বচনত উদ্দেশ্য পদৰ সম্পূৰ্ণ পৰিসৰৰ বিষয়ে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক সামান্য বা সাৰ্বিক বচন বোলে। যেনে—‘সকলো মানুহ মৰণশীল।’
(viii) বিশেষ সদৰ্থক বচনৰ সাংকেতিক চিন কি?
উত্তৰ: বিশেষ সদৰ্থক বচনৰ সাংকেতিক চিন I। ইয়াৰ সাধাৰণ ৰূপ—‘কিছুমান S হয় P।’
(ix) বচন কাক বোলে?
উত্তৰ: যি ঘোষণামূলক বাক্য সত্য বা মিছা হ’ব পাৰে, তাক বচন বোলে।
২. শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা
(i) অবধাৰণক যেতিয়া ভাষাৰ মাধ্যমে প্ৰকাশ কৰা হয় তেতিয়া তাক শব্দ / পদ / বচন বোলে।
উত্তৰ: বচন।
(ii) এটা বচনত এটা / দুটা / তিনিটা পদ থাকে।
উত্তৰ: দুটা পদ থাকে। এই দুটা হৈছে উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়।
(iii) বচনত যাৰ বিষয়ে কোৱা হয় তাক উদ্দেশ্য / বিধেয় বোলে।
উত্তৰ: উদ্দেশ্য বোলে।
(iv) সংযোজকটো এটা শব্দ / এটা পদ / কোনোটোৱেই নহয়।
উত্তৰ: এটা শব্দ।
(v) বচনত সংযোজকটো অতীত / বৰ্তমান / ভৱিষ্যৎ কালত থাকে।
উত্তৰ: বৰ্তমান কালত থাকে। তৰ্কবিজ্ঞানসম্মত ৰূপত সংযোজকক সাধাৰণতে বৰ্তমান কালত ধৰা হয়।
(vi) গুণগত / পৰিমাণগত দিশৰ পৰা বচন সাৰ্বিক বা সামান্য আৰু বিশেষ হ’ব পাৰে।
উত্তৰ: পৰিমাণগত দিশৰ পৰা।
(vii) বচনৰ সংযোজকটো সদৰ্থক / নঞৰ্থক / সদৰ্থক বা নঞৰ্থক হ’ব পাৰে।
উত্তৰ: সদৰ্থক বা নঞৰ্থক হ’ব পাৰে।
(viii) নিৰপেক্ষ বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সম্পৰ্ক চৰ্তহীন / চৰ্তসাপেক্ষ হয়।
উত্তৰ: চৰ্তহীন হয়।
(ix) বাচক মিশ্ৰণী অনুসৰি বচনক চাৰি / পাঁচ / ছয় ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে।
উত্তৰ: চাৰি ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে।
(x) ‘I’ বচনটো সাৰ্বিক বা সামান্য / বিশেষ সদৰ্থক।
উত্তৰ: বিশেষ সদৰ্থক।
(xi) বচনৰ গুণে উদ্দেশ্য / বিধেয় / সংযোজক নিৰ্ণয় কৰে।
উত্তৰ: বিধেয়। বচনত বিধেয় স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা অনুসৰি গুণ নিৰ্ণয় হয়।
(xii) নিৰপেক্ষ / সাপেক্ষ বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সম্পৰ্ক চৰ্তহীন।
উত্তৰ: নিৰপেক্ষ বচনত।
(xiii) গুণ / সম্বন্ধ / নিশ্চিততা অনুসৰি বচন নিৰপেক্ষ বা সাপেক্ষ হ’ব পাৰে।
উত্তৰ: সম্বন্ধ অনুসৰি।
(xiv) অবধাৰণ মানসিক প্ৰক্ৰিয়া হয় / নহয়।
উত্তৰ: হয়। অবধাৰণ বা বিচাৰ হৈছে দুটা ধাৰণাৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা মানসিক প্ৰক্ৰিয়া।
(xv) ‘O’ বচনটো বিশেষ নঞৰ্থক / সাৰ্বিক নঞৰ্থক।
উত্তৰ: বিশেষ নঞৰ্থক।
৩. খালী ঠাই পূৰ কৰা
(ক) বচনৰ উদ্দেশ্যটো এটা ______।
উত্তৰ: পদ।
(খ) বচনৰ বিধেয়টো এটা ______।
উত্তৰ: পদ।
(গ) বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সংযোগকাৰী চিনটোক ______ বোলে।
উত্তৰ: সংযোজক।
(ঘ) ______ অনুসৰি বচনক সাৰ্বিক বা সামান্য আৰু বিশেষ—এই দুটা ভাগত ভগাব পাৰি।
উত্তৰ: পৰিমাণ অনুসৰি।
(ঙ) মিশ্ৰণী অনুসৰি বচনক ______ ভাগত ভগোৱা হৈছে।
উত্তৰ: চাৰি ভাগত।
(চ) এটা বচনত ______ পদ থাকে।
উত্তৰ: দুটা।
(ছ) সংকল্পক বচনৰ ভাগ ______।
উত্তৰ: দুটা—পূৰ্বৱৰ্তী আৰু পৰৱৰ্তী।
(জ) সংকল্পক বচনৰ দুটা ভাগ—______ আৰু ______।
উত্তৰ: সকল্পক আৰু বিকল্পক।
(ঝ) গুণ অনুসৰি বচন ______ বা ______ হ’ব পাৰে।
উত্তৰ: সদৰ্থক বা নঞৰ্থক।
(ঞ) ‘A’ বচনটো ______ বা ______।
উত্তৰ: সাৰ্বিক বা সামান্য সদৰ্থক।
৪. পাৰ্থক্য লিখা
(ক) সাপেক্ষ বচন আৰু নিৰপেক্ষ বচন।
উত্তৰ:
| নিৰপেক্ষ বচন | সাপেক্ষ বচন |
|---|---|
| উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সম্পৰ্ক কোনো চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। | উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সম্পৰ্ক কোনো চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। |
| সাধাৰণতে এটা ঘোষণাই থাকে। | সাধাৰণতে দুটা অংশ বা বচন থাকে। |
| ‘সকলো মানুহ মৰণশীল’ ইয়াৰ উদাহৰণ। | ‘যদি বৰষুণ হয়, তেন্তে পথ তিতিব’ ইয়াৰ উদাহৰণ। |
(খ) বচন আৰু বাক্য।
উত্তৰ:
| বচন | বাক্য |
|---|---|
| সদায় ঘোষণামূলক আৰু সত্য বা মিছা হ’ব পাৰে। | ঘোষণামূলক, প্ৰশ্নবোধক, আদেশসূচক বা বিস্ময়সূচক যিকোনো হ’ব পাৰে। |
| উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক থাকে। | সকলো বাক্যতে এই তিনিটা অংশ স্পষ্ট নাথাকে। |
| প্ৰশ্ন, আদেশ আৰু বিস্ময়সূচক বাক্য বচন নহয়। | সকলো বচন বাক্য, কিন্তু সকলো বাক্য বচন নহয়। |
(গ) সংকল্পক বচন আৰু বিকল্পক বচন।
উত্তৰ:
| সংকল্পক বচন | বিকল্পক বচন |
|---|---|
| এটা অংশৰ সত্যতা আন এটা অংশৰ চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। | দুটা বা অধিক বিকল্পৰ ভিতৰত এটা গ্ৰহণ কৰা হয়। |
| ‘যদি—তেন্তে’ সম্পৰ্ক থাকে। | ‘অথবা’, ‘নাইবা’, ‘হয়—নহয়’ আদি থাকে। |
| ‘যদি বৰষুণ হয়, তেন্তে পথ তিতিব।’ | ‘ৰাম অথবা শ্যাম আহিব।’ |
(ঘ) সদৰ্থক বচন আৰু নঞৰ্থক বচন।
উত্তৰ:
| সদৰ্থক বচন | নঞৰ্থক বচন |
|---|---|
| বিধেয় পদ উদ্দেশ্যৰ ক্ষেত্ৰত স্বীকাৰ কৰা হয়। | বিধেয় পদ উদ্দেশ্যৰ ক্ষেত্ৰত অস্বীকাৰ কৰা হয়। |
| ‘সকলো কপৌ চৰাই হয়।’ | ‘কোনো কপৌ চৰাই নহয়।’ |
| A আৰু I সদৰ্থক বচন। | E আৰু O নঞৰ্থক বচন। |
৫. সংজ্ঞা লিখা
(ক) সদৰ্থক বচন।
উত্তৰ: যি বচনত বিধেয় পদ উদ্দেশ্য পদৰ ক্ষেত্ৰত স্বীকাৰ কৰা হয়, তাক সদৰ্থক বচন বোলে।
(খ) সামান্য বচন।
উত্তৰ: যি বচনত উদ্দেশ্য পদৰ সম্পূৰ্ণ পৰিসৰৰ বিষয়ে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক সামান্য বা সাৰ্বিক বচন বোলে।
(গ) উদ্দেশ্য।
উত্তৰ: বচনত যি পদৰ বিষয়ে কিবা স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক উদ্দেশ্য বোলে।
(ঘ) বিধেয়।
উত্তৰ: বচনত উদ্দেশ্য সম্পৰ্কে যি স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক বিধেয় বোলে।
(ঙ) সংযোজক।
উত্তৰ: বচনৰ উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰা শব্দ বা চিনক সংযোজক বোলে।
(চ) বৰ্ণনামূলক বচন।
উত্তৰ: যি ঘোষণামূলক বাক্যই কোনো বস্তু, ব্যক্তি বা ঘটনাৰ বিষয়ে কিবা স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰে আৰু সত্য বা মিছা হ’ব পাৰে, তাক বৰ্ণনামূলক বচন বোলে।
(ছ) নঞৰ্থক বচন।
উত্তৰ: যি বচনত বিধেয় পদ উদ্দেশ্য পদৰ ক্ষেত্ৰত অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক নঞৰ্থক বচন বোলে।
৬. চমুটোকা লিখা
(ক) বচন।
উত্তৰ: বচন হৈছে সত্য বা মিছা হ’ব পৰা ঘোষণামূলক বাক্য। বচনত উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক থাকে। গুণ অনুসৰি ই সদৰ্থক বা নঞৰ্থক, পৰিমাণ অনুসৰি সামান্য বা বিশেষ, সম্বন্ধ অনুসৰি নিৰপেক্ষ বা সাপেক্ষ আৰু নিশ্চিততা অনুসৰি অনিবাৰ্য, বিবৰ্তনপূৰ্বক বা সম্ভাৱ্য হ’ব পাৰে।
(খ) বচনৰ চতুৰ্ভাজী শ্ৰেণীবিভাগ।
উত্তৰ: গুণ আৰু পৰিমাণৰ সংযুক্ত ভিত্তিত বচনক চাৰিটা ভাগত ভাগ কৰা হয়—A: সামান্য সদৰ্থক, E: সামান্য নঞৰ্থক, I: বিশেষ সদৰ্থক আৰু O: বিশেষ নঞৰ্থক। A-ৰ ৰূপ ‘সকলো S হয় P’, E-ৰ ৰূপ ‘কোনো S নহয় P’, I-ৰ ৰূপ ‘কিছুমান S হয় P’ আৰু O-ৰ ৰূপ ‘কিছুমান S নহয় P’।
(গ) সাপেক্ষ বচন।
উত্তৰ: যি বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সম্পৰ্ক কোনো চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, তাক সাপেক্ষ বচন বোলে। ইয়াৰ দুটা মুখ্য প্ৰকাৰ—সংকল্পক আৰু বিকল্পক। ‘যদি বৰষুণ হয়, তেন্তে পথ তিতিব’ সংকল্পক আৰু ‘ৰাম অথবা শ্যাম আহিব’ বিকল্পক বচন।
৭. উদাহৰণ দিয়া
(i) সদৰ্থক বচন।
উত্তৰ: সকলো মানুহ মৰণশীল।
(ii) বিশেষ বচন।
উত্তৰ: কিছুমান ছাত্ৰ জ্ঞানী।
(iii) বিকল্পক বচন।
উত্তৰ: ৰাম অথবা শ্যাম আহিব।
(iv) সংকল্পক বচন।
উত্তৰ: যদি বৰষুণ হয়, তেন্তে পথ তিতিব।
(v) অনিবাৰ্য বচন।
উত্তৰ: চতুৰ্ভুজৰ চাৰিটা বাহু থাকে।
৮. সত্য হ’লে ‘T’ আৰু অসত্য হ’লে ‘F’ লিখা
(ক) সংযোজকটো বচনৰ পদ দুটাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক সূচক চিন।
উত্তৰ: T — সত্য।
(খ) সম্বন্ধ অনুসৰি বচনক সংকল্পক আৰু বিকল্পক—এই দুটা ভাগত ভগোৱা হৈছে।
উত্তৰ: F — অসত্য। সম্বন্ধ অনুসৰি বচনৰ মুখ্য ভাগ নিৰপেক্ষ আৰু সাপেক্ষ; সাপেক্ষৰ ভিতৰত সংকল্পক আৰু বিকল্পক থাকে।
(গ) নিৰপেক্ষ বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সম্পৰ্ক চৰ্তসাপেক্ষ।
উত্তৰ: F — অসত্য। নিৰপেক্ষ বচনত সম্পৰ্ক চৰ্তহীন।
(ঘ) ‘O’ বচনটো বিশেষ নঞৰ্থক।
উত্তৰ: T — সত্য।
(ঙ) ‘সকলো মানুহ ভুল কৰে’—বচনটো সামান্য বচন।
উত্তৰ: T — সত্য। ‘সকলো’ শব্দৰ বাবে উদ্দেশ্যৰ সম্পূৰ্ণ পৰিসৰ বুজোৱা হৈছে।
(চ) ‘সূৰ্য পূবফালে উদয় হয়’—বচনটো বিশেষ বচন।
উত্তৰ: F — অসত্য। এইটো বিশেষ বচন নহয়; ইয়াত উদ্দেশ্য ‘সূৰ্য’ এটা নিৰ্দিষ্ট পদ আৰু বচনটো নিৰ্দিষ্ট বা বিশেষ সদৰ্থক ৰূপত ধৰা হয়।
৯. অবধাৰণ আৰু বচনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা
উত্তৰ: অবধাৰণ বা বিচাৰ হৈছে দুটা ধাৰণা বা প্ৰত্যয়ৰ মাজত মানসিকভাৱে কোনো সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা প্ৰক্ৰিয়া। যেনে ‘মানুহ’ আৰু ‘মৰণশীল’—এই দুটা ধাৰণাৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰি ‘মানুহ মৰণশীল’ বুলি বিচাৰ কৰা হয়। এই মানসিক বিচাৰটো ভাষাৰ সহায়ত প্ৰকাশ পালে বচন হয়। সেয়েহে অবধাৰণ মানসিক আৰু বচন তাৰ ভাষিক প্ৰকাশ। অবধাৰণত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় ধাৰণাৰ মাজত স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰৰ সম্পৰ্ক স্থাপন হয়; বচনত সেই সম্পৰ্ক শব্দ বা বাক্যৰ মাধ্যমে প্ৰকাশ পায়।
১০. বচন বুলিলে কি বুজা? বচনৰ বিভিন্ন অংশ কি কি? সংযোজকৰ প্ৰকৃতি আলোচনা কৰা
উত্তৰ: সত্য বা মিছা হ’ব পৰা ঘোষণামূলক বাক্যক বচন বোলে। বচনৰ তিনিটা অংশ—উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক। উদ্দেশ্য হৈছে যাৰ বিষয়ে কিবা কোৱা হয়; বিধেয় হৈছে উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে কোৱা গুণ বা বৈশিষ্ট্য; সংযোজক হৈছে উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰা শব্দ বা চিন। সংযোজক সাধাৰণতে ভূ-ধাতুৰ কোনো ৰূপ হয়—হয়, নহয়, আছিল, নাছিল আদি। তৰ্কবিজ্ঞানসম্মত ৰূপত সংযোজক সাধাৰণতে বৰ্তমান কালত থাকে। সংযোজক সদৰ্থক বা নঞৰ্থক হ’ব পাৰে।
১১. বচন কি? ইয়াৰ বিভিন্ন ভাগ কি কি? সংযোজকৰ প্ৰকৃতি আলোচনা কৰা
উত্তৰ: বচন হৈছে সত্য বা মিছা হ’ব পৰা ঘোষণামূলক বাক্য। গুণ অনুসৰি বচন সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক; পৰিমাণ অনুসৰি সামান্য আৰু বিশেষ; সম্বন্ধ অনুসৰি নিৰপেক্ষ আৰু সাপেক্ষ; নিশ্চিততা অনুসৰি অনিবাৰ্য, বিবৰ্তনপূৰ্বক আৰু সম্ভাৱ্য। গুণ আৰু পৰিমাণৰ মিশ্ৰণ অনুসৰি বচন A, E, I আৰু O—এই চাৰি ভাগত বিভক্ত। সংযোজক পদ নহয়; ই উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰা শব্দ বা চিন। ই সদৰ্থক বা নঞৰ্থক আৰু সাধাৰণতে ভূ-ধাতুৰ কোনো ৰূপ।
১২. তৰ্কবিজ্ঞানসম্মত বচনৰ বিভিন্ন অংশৰ উদাহৰণেৰে ব্যাখ্যা কৰা
উত্তৰ: ‘সকলো ছাত্ৰ জ্ঞানী হয়’ বচনটো লওঁ। ইয়াত ‘ছাত্ৰ’ হৈছে উদ্দেশ্য, কাৰণ ছাত্ৰৰ বিষয়ে কিবা কোৱা হৈছে। ‘জ্ঞানী’ হৈছে বিধেয়, কাৰণ ছাত্ৰৰ বিষয়ে জ্ঞানী বুলি স্বীকাৰ কৰা হৈছে। ‘হয়’ হৈছে সংযোজক, কাৰণ ই ছাত্ৰ আৰু জ্ঞানীৰ মাজত স্বীকাৰাত্মক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিছে। ‘সকলো’ হৈছে পৰিমাণ-সূচক শব্দ, যিয়ে উদ্দেশ্য পদৰ সম্পূৰ্ণ পৰিসৰ বুজাইছে।
১৩. গুণ আৰু পৰিমাণ অনুসৰি বচনৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰা। প্ৰত্যেকৰে উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা
উত্তৰ: গুণ অনুসৰি বচন সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক। সদৰ্থক বচনত বিধেয় উদ্দেশ্যৰ ক্ষেত্ৰত স্বীকাৰ কৰা হয়—‘সকলো মানুহ মৰণশীল।’ নঞৰ্থক বচনত বিধেয় অস্বীকাৰ কৰা হয়—‘কোনো মানুহ পূৰ্ণ নহয়।’
পৰিমাণ অনুসৰি বচন সামান্য আৰু বিশেষ। সামান্য বচনত উদ্দেশ্যৰ সম্পূৰ্ণ পৰিসৰৰ বিষয়ে কোৱা হয়—‘সকলো মানুহ মৰণশীল’ বা ‘কোনো মানুহ পূৰ্ণ নহয়।’ বিশেষ বচনত উদ্দেশ্যৰ কোনো অংশৰ বিষয়ে কোৱা হয়—‘কিছুমান মানুহ জ্ঞানী’ বা ‘কিছুমান মানুহ জ্ঞানী নহয়।’
১৪. বচন কাক বোলে? বচনৰ চতুৰ্ভাজী বিভাজন ব্যাখ্যা কৰা
উত্তৰ: সত্য বা মিছা হ’ব পৰা ঘোষণামূলক বাক্যক বচন বোলে। গুণ আৰু পৰিমাণৰ সংযুক্ত ভিত্তিত বচনক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। সামান্য সদৰ্থক বচন A—‘সকলো S হয় P’; সামান্য নঞৰ্থক E—‘কোনো S নহয় P’; বিশেষ সদৰ্থক I—‘কিছুমান S হয় P’; বিশেষ নঞৰ্থক O—‘কিছুমান S নহয় P’। A আৰু I সদৰ্থক, E আৰু O নঞৰ্থক। A আৰু E সামান্য, I আৰু O বিশেষ।
১৫. নিশ্চিততা অনুসৰি বচন শ্ৰেণীবিভাগ কৰা আৰু উপযুক্ত উদাহৰণসহ তিনিটা সংজ্ঞা দিয়া
উত্তৰ: নিশ্চিততা বা modality অনুসৰি বচন তিনিটা—অনিবাৰ্য, বিবৰ্তনপূৰ্বক আৰু সম্ভাৱ্য। অনিবাৰ্য বচনত বিষয়টো সত্য হোৱাটো নিশ্চিত—‘চতুৰ্ভুজৰ চাৰিটা বাহু থাকে।’ বিবৰ্তনপূৰ্বক বা বাস্তৱ-ঘোষক বচন বাস্তৱ অভিজ্ঞতা আৰু পৰ্যবেক্ষণৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত—‘কাউৰী ক’লা।’ সম্ভাৱ্য বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সম্পৰ্ক সম্ভাৱনামূলক—‘বৰষুণ হ’ব পাৰে।’
১৬. সম্বন্ধ অনুসৰি বচনৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰা। উদাহৰণসহ সাপেক্ষ বচনৰ বিভিন্ন ভাগ ব্যাখ্যা কৰা
উত্তৰ: সম্বন্ধ অনুসৰি বচন নিৰপেক্ষ আৰু সাপেক্ষ—এই দুটা ভাগৰ। নিৰপেক্ষ বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সম্পৰ্ক কোনো চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে—‘সকলো মানুহ মৰণশীল।’ সাপেক্ষ বচনত সম্পৰ্ক চৰ্তসাপেক্ষ। সাপেক্ষ বচনৰ দুটা ভাগ—সংকল্পক আৰু বিকল্পক। সংকল্পক বচনত এটা অংশৰ সত্যতা আন এটা অংশৰ চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে—‘যদি বৰষুণ হয়, তেন্তে পথ তিতিব।’ ইয়াৰ পূৰ্বৱৰ্তী অংশ ‘যদি বৰষুণ হয়’ আৰু পৰৱৰ্তী অংশ ‘তেন্তে পথ তিতিব।’ বিকল্পক বচনত দুটা বা অধিক বিকল্পৰ ভিতৰত এটা গ্ৰহণ কৰা হয়—‘ৰাম অথবা শ্যাম আহিব।’
AHSEC PYQ
চমু প্ৰশ্ন
১. বচন কাক বোলে? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: সত্য বা মিছা হ’ব পৰা ঘোষণামূলক বাক্যক বচন বোলে।
২. বচনৰ তিনিটা অংশ কি কি? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক।
৩. বচনৰ গুণ কি? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: বিধেয় উদ্দেশ্যৰ ক্ষেত্ৰত স্বীকাৰ কৰা নে অস্বীকাৰ কৰা হৈছে, সেই দিশক বচনৰ গুণ বোলে। গুণ দুটা—সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক।
৪. A, E, I আৰু O-এ কি বুজায়? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: A—সামান্য সদৰ্থক, E—সামান্য নঞৰ্থক, I—বিশেষ সদৰ্থক আৰু O—বিশেষ নঞৰ্থক।
৫. সংযোজক পদ নোহোৱাৰ কাৰণ কি? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: সংযোজক নিজে বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় নহয়; ই উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা শব্দ বা চিন।
দীঘলীয়া প্ৰশ্ন
৬. বচনৰ গঠন আলোচনা কৰা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: বচনৰ তিনিটা গঠনমূলক অংশ আছে—উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক। যাৰ বিষয়ে কিবা স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক উদ্দেশ্য বোলে। উদ্দেশ্য সম্পৰ্কে যি কোৱা হয়, তাক বিধেয় বোলে। উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰা শব্দ বা চিনক সংযোজক বোলে। ‘সকলো মানুহ মৰণশীল হয়’ বচনত ‘মানুহ’ উদ্দেশ্য, ‘মৰণশীল’ বিধেয় আৰু ‘হয়’ সংযোজক।
৭. বাক্য আৰু বচনৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: বচন সদায় ঘোষণামূলক আৰু সত্য বা মিছা হ’ব পাৰে; বাক্য ঘোষণামূলক, প্ৰশ্নবোধক, আদেশসূচক বা বিস্ময়সূচক যিকোনো হ’ব পাৰে। বচনত উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক থাকে; সকলো বাক্যত এই অংশবোৰ স্পষ্ট নাথাকে। ‘সকলো মানুহ মৰণশীল’ বচন, কিন্তু ‘তুমি ক’লৈ যাবা?’ বাক্য হ’লেও বচন নহয়, কাৰণ ইয়াক সত্য বা মিছা বুলি নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি।
৮. বচনৰ চতুৰ্ভাজী শ্ৰেণীবিভাগ ব্যাখ্যা কৰা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: গুণ আৰু পৰিমাণ অনুসৰি বচনক চাৰি ভাগত ভগোৱা হয়। A হৈছে সামান্য সদৰ্থক—‘সকলো S হয় P’; E হৈছে সামান্য নঞৰ্থক—‘কোনো S নহয় P’; I হৈছে বিশেষ সদৰ্থক—‘কিছুমান S হয় P’; O হৈছে বিশেষ নঞৰ্থক—‘কিছুমান S নহয় P’। A আৰু I সদৰ্থক; E আৰু O নঞৰ্থক। A আৰু E সাৰ্বিক; I আৰু O বিশেষ।
৯. সাপেক্ষ বচনৰ প্ৰকাৰসমূহ উদাহৰণসহ বুজাই লিখা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: সাপেক্ষ বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ সম্পৰ্ক কোনো চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইয়াৰ দুটা প্ৰধান প্ৰকাৰ—সংকল্পক আৰু বিকল্পক। সংকল্পক বচনত ‘যদি—তেন্তে’ সম্পৰ্ক থাকে, যেনে ‘যদি বৰষুণ হয়, তেন্তে পথ তিতিব।’ বিকল্পক বচনত দুটা বা অধিক বিকল্পৰ ভিতৰত এটা গ্ৰহণ কৰা হয়, যেনে ‘ৰাম অথবা শ্যাম আহিব।’ সংকল্পক বচনৰ প্ৰথম অংশ পূৰ্বৱৰ্তী আৰু দ্বিতীয় অংশ পৰৱৰ্তী।
১০. গুণ আৰু পৰিমাণ অনুসৰি বচন শ্ৰেণীবিভাগ কৰা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: গুণ অনুসৰি বচন সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক। সদৰ্থক বচনত বিধেয় স্বীকাৰ কৰা হয়, যেনে ‘সকলো ফুল সুন্দৰ’; নঞৰ্থক বচনত বিধেয় অস্বীকাৰ কৰা হয়, যেনে ‘কোনো ফুল ক’লা নহয়।’ পৰিমাণ অনুসৰি বচন সামান্য আৰু বিশেষ। সামান্য বচনত উদ্দেশ্যৰ সম্পূৰ্ণ পৰিসৰৰ বিষয়ে কোৱা হয়, যেনে ‘সকলো মানুহ মৰণশীল’; বিশেষ বচনত উদ্দেশ্যৰ কোনো অংশৰ বিষয়ে কোৱা হয়, যেনে ‘কিছুমান মানুহ জ্ঞানী।’
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ১০টা প্ৰশ্নোত্তৰ
চমু প্ৰশ্ন
১. অবধাৰণ কি?
উত্তৰ: দুটা ধাৰণা বা প্ৰত্যয়ৰ মাজত মানসিকভাৱে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰৰ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা প্ৰক্ৰিয়াক অবধাৰণ বোলে।
২. বচনৰ সংযোজক সাধাৰণতে কিহৰ ৰূপ?
উত্তৰ: সংযোজক সাধাৰণতে ভূ-ধাতুৰ কোনো ৰূপ—হয়, নহয়, আছিল, নাছিল আদি।
৩. ‘কিছুমান’ শব্দে কি পৰিমাণ বুজায়?
উত্তৰ: ‘কিছুমান’ শব্দে বিশেষ বা আংশিক পৰিমাণ বুজায়।
৪. ‘কোনো মানুহ মৰণশীল নহয়’ বচনটোৰ গুণ আৰু পৰিমাণ কি?
উত্তৰ: ই সামান্য নঞৰ্থক বচন; ইয়াৰ সাংকেতিক চিন E।
৫. সংকল্পক বচনৰ দুটা অংশ কি?
উত্তৰ: পূৰ্বৱৰ্তী আৰু পৰৱৰ্তী।
দীঘলীয়া প্ৰশ্ন
৬. সংযোজকৰ প্ৰকৃতি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: সংযোজক বচনৰ উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজত স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰৰ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। ই নিজে পদ নহয়, শব্দ বা চিন। সদৰ্থক বচনত ‘হয়’ আৰু নঞৰ্থক বচনত ‘নহয়’ ৰূপে দেখা যায়। তৰ্কবিজ্ঞানসম্মত ৰূপত সংযোজক সাধাৰণতে বৰ্তমান কালত ধৰা হয়। কেতিয়াবা বাক্যত সংযোজক প্ৰকাশিত নাথাকিলেও অৰ্থৰ পৰা তাক অনুমান কৰিব পাৰি।
৭. বচন আৰু অবধাৰণৰ সম্পৰ্ক বুজাই লিখা।
উত্তৰ: অবধাৰণ হৈছে মনৰ ভিতৰত দুটা ধাৰণাৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন; বচন হৈছে সেই মানসিক অবধাৰণৰ ভাষিক প্ৰকাশ। অবধাৰণ মানসিক, বচন ভাষিক। অবধাৰণ সত্য বা মিছা হ’ব পাৰে, আৰু বচনৰ সহায়ত সেই সত্য-মিছা প্ৰকাশ পায়। সেয়েহে অবধাৰণ আৰু বচন একে প্ৰক্ৰিয়াৰ মানসিক আৰু ভাষিক দুটা দিশ।
৮. অনিবাৰ্য, বিবৰ্তনপূৰ্বক আৰু সম্ভাৱ্য বচনৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: অনিবাৰ্য বচন সত্য হোৱাটো নিশ্চিত আৰু অস্বীকাৰ-অযোগ্য—‘ত্ৰিভুজৰ তিনিটা বাহু থাকে।’ বিবৰ্তনপূৰ্বক বচন বাস্তৱ অভিজ্ঞতা বা তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল—‘কাউৰী ক’লা।’ সম্ভাৱ্য বচনত সম্পৰ্ক কেৱল সম্ভাৱনামূলক—‘আজি বৰষুণ হ’ব পাৰে।’ প্ৰথমটো যুক্তিগতভাৱে নিশ্চিত, দ্বিতীয়টো বাস্তৱ তথ্যভিত্তিক আৰু তৃতীয়টো সম্ভাৱনাভিত্তিক।
৯. A, E, I, O বচন উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: A হৈছে সামান্য সদৰ্থক—‘সকলো মানুহ মৰণশীল।’ E হৈছে সামান্য নঞৰ্থক—‘কোনো মানুহ পূৰ্ণ নহয়।’ I হৈছে বিশেষ সদৰ্থক—‘কিছুমান মানুহ জ্ঞানী।’ O হৈছে বিশেষ নঞৰ্থক—‘কিছুমান মানুহ জ্ঞানী নহয়।’ A আৰু E-ত উদ্দেশ্যৰ সম্পূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ, I আৰু O-ত উদ্দেশ্যৰ আংশিক ক্ষেত্ৰ বুজোৱা হয়।
১০. সকলো ঘোষণামূলক বাক্য বচন হয়নে? আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: সকলো ঘোষণামূলক বাক্য বচন নহয়। বচন হ’বলৈ ঘোষণামূলক বাক্যটো সত্য বা মিছা হ’ব পৰা হ’ব লাগে আৰু উদ্দেশ্য, বিধেয়, সংযোজকৰ যুক্তিগত গঠন থাকিব লাগে। ‘সকলো মানুহ মৰণশীল’ বচন, কাৰণ ইয়াক সত্য বা মিছা বুলি নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি। কিন্তু কোনো বৰ্ণনামূলক বাক্য যদি অস্পষ্ট বা অর্থহীন হয়, তেন্তে তাক বচন বুলি ক’ব নোৱাৰি।
পৰীক্ষাৰ বাবে ১০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ
১. Proposition-ৰ অসমীয়া প্ৰতিশব্দ কি?
(ক) পদ (খ) বচন (গ) যুক্তি (ঘ) সংজ্ঞা
উত্তৰ: (খ) বচন।
২. এটা বচনত কেইটা মুখ্য পদ থাকে?
(ক) এটা (খ) দুটা (গ) তিনিটা (ঘ) চাৰিটা
উত্তৰ: (খ) দুটা।
৩. বচনৰ দুটা পদ কি কি?
(ক) শব্দ আৰু বাক্য (খ) উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় (গ) গুণ আৰু পৰিমাণ (ঘ) পূৰ্বৱৰ্তী আৰু পৰৱৰ্তী
উত্তৰ: (খ) উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়।
৪. বচনৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা শব্দক কি বোলে?
(ক) উদ্দেশ্য (খ) বিধেয় (গ) সংযোজক (ঘ) পৰিমাণ
উত্তৰ: (গ) সংযোজক।
৫. ‘সকলো S হয় P’ কোন বচনৰ ৰূপ?
(ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O
উত্তৰ: (ক) A।
৬. ‘কোনো S নহয় P’ কোন বচনৰ ৰূপ?
(ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O
উত্তৰ: (খ) E।
৭. ‘কিছুমান S হয় P’ কোন বচনৰ ৰূপ?
(ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O
উত্তৰ: (গ) I।
৮. ‘কিছুমান S নহয় P’ কোন বচনৰ ৰূপ?
(ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O
উত্তৰ: (ঘ) O।
৯. ‘যদি বৰষুণ হয়, তেন্তে পথ তিতিব’ কোন ধৰণৰ বচন?
(ক) নিৰপেক্ষ (খ) সংকল্পক (গ) বিকল্পক (ঘ) বিশেষ সদৰ্থক
উত্তৰ: (খ) সংকল্পক।
১০. ‘ৰাম অথবা শ্যাম আহিব’ কোন ধৰণৰ বচন?
(ক) বিকল্পক (খ) অনিবাৰ্য (গ) সামান্য সদৰ্থক (ঘ) নিৰপেক্ষ
উত্তৰ: (ক) বিকল্পক।
৭. শেষ মুহূৰ্তৰ পুনৰাবৃত্তি
১. বচন হৈছে সত্য বা মিছা হ’ব পৰা ঘোষণামূলক বাক্য।
২. বচনৰ তিনিটা অংশ—উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক।
৩. উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় দুয়োটাই পদ; সংযোজক পদ নহয়।
৪. গুণ অনুসৰি বচন সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক।
৫. পৰিমাণ অনুসৰি বচন সামান্য আৰু বিশেষ।
৬. সম্বন্ধ অনুসৰি বচন নিৰপেক্ষ আৰু সাপেক্ষ।
৭. সাপেক্ষ বচনৰ প্ৰকাৰ সংকল্পক আৰু বিকল্পক।
৮. নিশ্চিততা অনুসৰি অনিবাৰ্য, বিবৰ্তনপূৰ্বক আৰু সম্ভাৱ্য বচন থাকে।
৯. A—সামান্য সদৰ্থক।
১০. E—সামান্য নঞৰ্থক।
১১. I—বিশেষ সদৰ্থক।
১২. O—বিশেষ নঞৰ্থক।
১৩. সকলো বচন বাক্য, কিন্তু সকলো বাক্য বচন নহয়।
১৪. বচনৰ সংযোজক সাধাৰণতে ভূ-ধাতুৰ কোনো ৰূপ।
১৫. সংকল্পক বচনৰ প্ৰথম অংশ পূৰ্বৱৰ্তী আৰু দ্বিতীয় অংশ পৰৱৰ্তী।
১৬. ‘যদি—তেন্তে’ সংকল্পক আৰু ‘অথবা’ বিকল্পক বচনৰ চিন।
উপসংহাৰ
বচন তৰ্কবিজ্ঞানৰ এক মৌলিক অধ্যায়। বচনৰ উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক চিনাক্ত কৰিব পাৰিলে যুক্তিৰ গঠন সহজে বুজিব পাৰি। গুণ, পৰিমাণ, সম্বন্ধ আৰু নিশ্চিততা অনুসৰি বচনৰ শ্ৰেণীবিভাগ পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিশেষকৈ A, E, I, O চতুৰ্ভাজী শ্ৰেণীবিভাগ, সদৰ্থক-নঞৰ্থক, সামান্য-বিশেষ, সংকল্পক-বিকল্পক আৰু বচন-বাক্যৰ পাৰ্থক্য পৰীক্ষাত নিশ্চিতভাৱে ভালদৰে প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।