AHSEC Class 11 Logic and Philosophy Chapter 1 in Assamese Medium
অধ্যায়ৰ বিষয়: তৰ্কবিজ্ঞানৰ স্বৰূপ, পৰিসৰ, উপযোগিতা, সংজ্ঞা, পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান
ভাষা: অসমীয়া
ধৰণ: পাঠ্যপুথি সমাধান, পৰীক্ষামুখী প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু MCQ
AHSEC Class 11 Logic and Philosophy Chapter 1
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ — দ্ৰুত পুনৰাবৃত্তি টোকা
তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে শুদ্ধ চিন্তা, শুদ্ধ অনুমান আৰু শুদ্ধ যুক্তিৰ বিজ্ঞান। ‘তৰ্ক’ শব্দৰ অৰ্থ হৈছে কোনো বিষয় সম্পৰ্কে কাৰণ-সমৰ্থিত চিন্তা বা যুক্তি কৰা। মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনত কোনো ঘটনা, বস্তু বা বক্তব্যৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত ল’বলৈ চিন্তা, বিচাৰ, অনুমান আৰু যুক্তিৰ সহায় লোৱা হয়। তৰ্কবিজ্ঞান এই চিন্তা আৰু যুক্তি কিদৰে শুদ্ধভাৱে সম্পন্ন কৰিব লাগে সেই বিষয়ে নিয়ম আৰু নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰে। সেয়েহে তৰ্কবিজ্ঞানক সাধাৰণতে অনুমানৰ বিজ্ঞান বোলা হয়।
জ্ঞানৰ দুটা মুখ্য প্ৰকাৰ আছে—প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান আৰু পৰোক্ষ জ্ঞান। কোনো বস্তু বা ঘটনাৰ বিষয়ে আন কোনো জ্ঞানৰ সহায় নোলোৱাকৈ পোনপটীয়াকৈ লাভ কৰা জ্ঞানক প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান বোলে। যেনে, চকুৰে গছ দেখা বা কাণেৰে শব্দ শুনা। আন কোনো জ্ঞান, লক্ষণ, প্ৰমাণ বা অনুমানৰ সহায়ত লাভ কৰা জ্ঞানক পৰোক্ষ জ্ঞান বোলে। যেনে, পাহাৰত ধোঁৱা দেখি তাত জুই আছে বুলি জানিব পৰা। তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল বিষয় হৈছে পৰোক্ষ জ্ঞান বা অনুমানৰ শুদ্ধতা।
তৰ্কবিজ্ঞান সত্যতা আৰু বৈধতাৰ দুটা দিশৰ সৈতে জড়িত। কোনো চিন্তা বা যুক্তিৰ ৰূপ নিয়মমাফিক আৰু শুদ্ধ হ’লে তাক আকাৰগত সত্যতা বা Formal Truth বোলে। কোনো বক্তব্য বাস্তৱ জগতৰ তথ্যৰ সৈতে মিলিলে তাক বস্তুগত সত্যতা বা Material Truth বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, ‘সকলো মানুহ মৰণশীল; ৰাম এজন মানুহ; সেয়ে ৰাম মৰণশীল’—এই যুক্তিটোৰ গঠন শুদ্ধ আৰু সিদ্ধান্ত বাস্তৱ সত্যৰ সৈতে মিল আছে। সেয়ে ইয়াত আকাৰগত আৰু বস্তুগত দুয়োটা সত্যতা আছে।
তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান আৰু কলা দুয়োটা। বিজ্ঞান হিচাপে ই চিন্তা আৰু অনুমানৰ সাধাৰণ নিয়ম, নীতি আৰু প্ৰক্ৰিয়া আলোচনা কৰে। কলা হিচাপে ই সেই নিয়মবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি শুদ্ধ চিন্তা, শুদ্ধ যুক্তি আৰু শুদ্ধ সিদ্ধান্ত লাভ কৰাৰ ব্যৱহাৰিক কৌশল শিকায়। তৰ্কবিজ্ঞান আন বিজ্ঞানৰ দৰে কোনো বিশেষ বিষয়বস্তুৰ তথ্য সংগ্ৰহ নকৰে; ই বিভিন্ন বিষয়ৰ চিন্তা আৰু যুক্তিৰ শুদ্ধতা পৰীক্ষা কৰে।
তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞানসমূহৰ বিজ্ঞান আৰু কলাসমূহৰ কলা বুলিও কোৱা হয়। কাৰণ প্ৰত্যেক বিজ্ঞানেই যুক্তিসংগত চিন্তা, সুসংগত অনুমান আৰু শুদ্ধ সিদ্ধান্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কোনো বিজ্ঞানৰ ফলাফল সঠিকভাৱে বুজিবলৈ আৰু পৰীক্ষা কৰিবলৈ তৰ্কবিজ্ঞানৰ নিয়মৰ প্ৰয়োজন হয়। একেদৰে বিভিন্ন কলাৰ ক্ষেত্ৰতো উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণ, পদ্ধতি বাছনি আৰু ফলাফল মূল্যায়নৰ বাবে শুদ্ধ যুক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়।
তৰ্কবিজ্ঞান আদৰ্শনিষ্ঠ বা বিধানমূলক বিজ্ঞান। ই বস্তুবোৰ বাস্তৱত কেনেকুৱা সেইটো কেৱল বৰ্ণনা নকৰে; মানুহে কেনেদৰে চিন্তা বা অনুমান কৰা উচিত সেই বিষয়ে নীতি-নিয়ম নিৰ্দেশ কৰে। এই কাৰণে তৰ্কবিজ্ঞানক বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ বা বৰ্ণনামূলক বিজ্ঞান নহয়, বৰং আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়।
তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ বহল। ই চিন্তা, অনুমান, বিচাৰ, বচন, যুক্তি, পদ, সংজ্ঞা, বিভাগ, শ্ৰেণীকৰণ, তৰ্কৰ মূল সূত্ৰ, অনুমানৰ নিয়ম, আকাৰগত আৰু বস্তুগত সত্যতা, আনুমানিক ভুল আৰু তৰ্কদোষ আদি বিষয় আলোচনা কৰে। অৱশ্যে চিন্তাৰ উৎপত্তি বা মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সম্পূৰ্ণ বিৱৰণ তৰ্কবিজ্ঞানৰ বিষয় নহয়; সেইবোৰ মনোবিজ্ঞানৰ বিষয়।
তৰ্কবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ উপযোগিতা বহুমুখী। ই মানুহক সুসংগতভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ, যুক্তি-তৰ্ক কৰিবলৈ, ভুল আৰু তৰ্কদোষ চিনাক্ত কৰিবলৈ, সন্দেহ আৰু সংশয় দূৰ কৰিবলৈ, শুদ্ধ সিদ্ধান্ত ল’বলৈ আৰু বিজ্ঞানসন্মত মনোভাৱ গঢ়ি তুলিবলৈ সহায় কৰে। তৰ্কবিজ্ঞানৰ জ্ঞান চিকিৎসা, আইন, শিক্ষা, বিজ্ঞান, সাংবাদিকতা, দৈনন্দিন সিদ্ধান্ত আৰু সামাজিক আলোচনাত বিশেষ উপযোগী।
তৰ্কবিজ্ঞানৰ দুটা মুখ্য শাখা হৈছে পৰম্পৰাগত বা প্ৰাচীন তৰ্কবিজ্ঞান আৰু আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান। পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান মূলতঃ পদ, বচন, অনুমান আৰু তৰ্কৰ আকাৰ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰে। আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান প্ৰতীকৰ সহায়ত যুক্তি বিশ্লেষণ কৰে আৰু গণিতীয় পদ্ধতি, সত্য-সাৰিণী, প্ৰতীকী ভাষা আৰু আনুষ্ঠানিক নিয়ম ব্যৱহাৰ কৰে। আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানৰ বিকাশৰ ফল, কিন্তু দুয়োটাৰ মাজত সম্পূৰ্ণ বিচ্ছেদ নাই।
AHSEC Class 11 Logic and Philosophy Chapter 1 in Assamese Medium
অধ্যায়টোৰ মুখ্য সংজ্ঞাসমূহ
তৰ্কবিজ্ঞান: শুদ্ধ অনুমান আৰু শুদ্ধ যুক্তিৰ সাধাৰণ নীতি-নিয়মৰ বিজ্ঞান।
আকাৰগত সত্যতা: যুক্তিৰ গঠন বা ৰূপ চিন্তাৰ নিয়ম অনুসৰি শুদ্ধ হোৱা।
বস্তুগত সত্যতা: চিন্তা বা বক্তব্য বাস্তৱ জগতৰ বস্তু-ঘটনাৰ সৈতে মিল থকা।
বিজ্ঞান: কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয় সম্পৰ্কে সুসংবদ্ধ, প্ৰমাণিত আৰু নিশ্চিত জ্ঞান।
আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান: কেনে হোৱা উচিত সেই বিষয়ে নীতি-নিয়ম নিৰ্দেশ কৰা বিজ্ঞান।
পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান: প্ৰাচীন পদ্ধতি অনুসৰি পদ, বচন, অনুমান আৰু তৰ্কৰ আলোচনা কৰা তৰ্কবিজ্ঞান।
আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান: প্ৰতীক, গণিতীয় পদ্ধতি আৰু আনুষ্ঠানিক বিশ্লেষণৰ সহায়ত যুক্তি অধ্যয়ন কৰা তৰ্কবিজ্ঞান।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান — শূন্য এৰি-পৰা
১. শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিয়াওক
(ক) তৰ্কবিজ্ঞান চিন্তা / সৌন্দৰ্য / সম্পদ / অধ্যয়ন কৰে।
উত্তৰ: চিন্তা। তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল বিষয় হৈছে শুদ্ধ চিন্তা আৰু শুদ্ধ অনুমান।
(খ) পদ / বচন / যুক্তি / সত্য—এই সকলোবোৰ তৰ্কবিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তুৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
উত্তৰ: পদ, বচন, যুক্তি আৰু সত্য—এই সকলোবোৰ তৰ্কবিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তুৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
(গ) তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান / কলা / বিজ্ঞান আৰু কলা—দুয়োটাই।
উত্তৰ: বিজ্ঞান আৰু কলা—দুয়োটাই। বিজ্ঞান হিচাপে ই নিয়ম আলোচনা কৰে আৰু কলা হিচাপে সেই নিয়মৰ ব্যৱহাৰ শিকায়।
(ঘ) তৰ্কবিজ্ঞান বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ / বস্তুগত / আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান।
উত্তৰ: আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান। ই মানুহে কেনেদৰে চিন্তা কৰা উচিত সেই বিষয়ে নীতি-নিয়ম নিৰ্দেশ কৰে।
(ঙ) তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে সৌন্দৰ্য / সম্পদ / সত্যৰ বিজ্ঞান।
উত্তৰ: সত্যৰ বিজ্ঞান। তৰ্কবিজ্ঞান শুদ্ধ চিন্তা, শুদ্ধ অনুমান আৰু সত্য জ্ঞান লাভৰ নিয়ম আলোচনা কৰে।
(চ) তৰ্কবিদ্যাৰ সম্পৰ্ক প্ৰত্যক্ষ / অনুমান / উপভোগৰ সৈতে।
উত্তৰ: অনুমানৰ সৈতে। তৰ্কবিজ্ঞান মূলতঃ অনুমান আৰু অনুমানৰ সহায়ক প্ৰক্ৰিয়াৰ শুদ্ধতা আলোচনা কৰে।
(ছ) তৰ্কশাস্ত্ৰ শুদ্ধ চিন্তাৰ বাবে উপযোগী / অনুপযোগী।
উত্তৰ: উপযোগী। তৰ্কবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে মানুহক শুদ্ধ, সুসংগত আৰু যুক্তিসংগতভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ সহায় কৰে।
২. খালী ঠাই পূৰ কৰা
(ক) তৰ্কবিজ্ঞান ______ বিজ্ঞান।
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান।
(খ) তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান আৰু কলা ______।
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান আৰু কলা দুয়োটাই।
৩. চমু উত্তৰ দিয়া
(ক) “তৰ্কবিজ্ঞান আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান”—উক্তিটো সত্য নে?
উত্তৰ: উক্তিটো সত্য। তৰ্কবিজ্ঞানৰ উদ্দেশ্য হৈছে মানুহে কেনেদৰে শুদ্ধভাৱে চিন্তা, অনুমান আৰু যুক্তি কৰা উচিত সেই বিষয়ে নীতি-নিয়ম নিৰ্দেশ কৰা। ই কেৱল বাস্তৱ চিন্তাৰ বৰ্ণনা নকৰে, বৰং আদৰ্শ চিন্তাৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰে। সেয়েহে তৰ্কবিজ্ঞানক আদৰ্শনিষ্ঠ বা বিধানমূলক বিজ্ঞান বোলা হয়।
(খ) “জ্ঞানৰ অৰ্থ হৈছে প্ৰকাশিত চিন্তা”—এই উক্তিৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: মানুহৰ মনত উৎপন্ন হোৱা চিন্তা বা ধাৰণা যেতিয়া ভাষা, শব্দ বা বাক্যৰ সহায়ত প্ৰকাশ পায়, তেতিয়া তাক জ্ঞানৰ ৰূপত প্ৰকাশিত চিন্তা বুলি কোৱা হয়। মনৰ ভিতৰত থকা অস্পষ্ট ধাৰণা প্ৰকাশ নকৰিলে আন মানুহে তাক জানিব নোৱাৰে। সেয়েহে জ্ঞানৰ প্ৰকাশৰ বাবে ভাষা বা বচনৰ প্ৰয়োজন হয়।
(গ) তৰ্কবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে শুদ্ধ অনুমান আৰু শুদ্ধ যুক্তিৰ সাধাৰণ নীতি-নিয়মৰ বিজ্ঞান। আন কথাত, শুদ্ধ চিন্তা আৰু অনুমানৰ সহায়ক প্ৰক্ৰিয়াবোৰৰ শুদ্ধতা নিৰ্ণয় কৰা বিজ্ঞানেই তৰ্কবিজ্ঞান।
(ঘ) তৰ্কবিজ্ঞান বৰ্ণনামূলক বিজ্ঞান নে আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান?
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান। বৰ্ণনামূলক বিজ্ঞানে বস্তু বা ঘটনাবোৰ বাস্তৱত কেনেকুৱা সেইটো আলোচনা কৰে; কিন্তু তৰ্কবিজ্ঞান মানুহে কেনেদৰে চিন্তা আৰু অনুমান কৰা উচিত সেই বিষয়ে নিয়ম নিৰ্দেশ কৰে। সেয়েহে ই আদৰ্শনিষ্ঠ।
(ঙ) “তৰ্কবিজ্ঞান কলা আৰু বিজ্ঞান উভয়েই”—এইটো ঠিক নে?
উত্তৰ: এইটো ঠিক। তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান, কাৰণ ই শুদ্ধ চিন্তা আৰু অনুমানৰ সাধাৰণ নীতি-নিয়ম সুসংবদ্ধভাৱে আলোচনা কৰে। ই কলাও, কাৰণ সেই নিয়ম ব্যৱহাৰ কৰি শুদ্ধভাৱে চিন্তা, যুক্তি আৰু সিদ্ধান্ত লোৱাৰ কৌশল শিকোৱা হয়।
(চ) পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান আৰু প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞানৰ মাজত থকা তিনিটা পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: প্ৰথমতে, পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান শব্দ আৰু ভাষাভিত্তিক; প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান প্ৰতীক আৰু আনুষ্ঠানিক ভাষাভিত্তিক। দ্বিতীয়তে, পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান মূলতঃ পদ, বচন আৰু অনুমানৰ সীমিত বিশ্লেষণ কৰে; প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান যুক্তিৰ গঠন অধিক বিস্তৃতভাৱে বিশ্লেষণ কৰে। তৃতীয়তে, পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানত গণিতীয় পদ্ধতি সীমিত; আধুনিক প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞানত গণিত, সত্য-সাৰিণী আৰু প্ৰতীকৰ বহুল ব্যৱহাৰ হয়।
(ছ) বিজ্ঞান আৰু আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞানৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: বিজ্ঞান কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয় সম্পৰ্কে সুসংবদ্ধ, প্ৰমাণিত আৰু নিশ্চিত জ্ঞান প্ৰদান কৰে। ই বাস্তৱ বস্তু বা ঘটনাৰ স্বৰূপ, কাৰণ আৰু নিয়ম আলোচনা কৰে। আনহাতে আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞানে কোনো বিষয় কেনে হোৱা উচিত সেই বিষয়ে মানদণ্ড আৰু নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰে। পদাৰ্থবিজ্ঞান বৰ্ণনামূলক বিজ্ঞানে পদাৰ্থৰ বাস্তৱ নিয়ম আলোচনা কৰে; তৰ্কবিজ্ঞান আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান হিচাপে শুদ্ধ চিন্তাৰ নিয়ম নিৰ্দেশ কৰে।
(জ) আকাৰগত সত্যতা আৰু বস্তুগত সত্যতাৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: আকাৰগত সত্যতা যুক্তিৰ গঠন বা ৰূপৰ শুদ্ধতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। যুক্তিৰ প্ৰস্তাৱকেইটাৰ বিষয়বস্তু বাস্তৱ সত্য নোহোৱাকৈও গঠন শুদ্ধ হ’ব পাৰে। বস্তুগত সত্যতা বক্তব্য বা চিন্তা বাস্তৱ জগতৰ তথ্যৰ সৈতে মিল থকা নথকাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সেয়ে আকাৰগত সত্যতা যুক্তিৰ ৰূপগত শুদ্ধতা আৰু বস্তুগত সত্যতা বক্তব্যৰ বাস্তৱ শুদ্ধতা।
(ঝ) প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান আৰু পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানৰ মাজত থকা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান আধুনিক আৰু গণিতীয় পদ্ধতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে; পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান প্ৰাচীন ভাষাভিত্তিক পদ্ধতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞানত বচন আৰু যুক্তিৰ স্থানত প্ৰতীক ব্যৱহাৰ কৰি গঠন স্পষ্ট কৰা হয়। ই যুক্তিৰ অধিক সূক্ষ্ম আৰু বিস্তৃত বিশ্লেষণ কৰিব পাৰে। পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানত পদ, বচন, অনুমান আৰু তৰ্কদোষৰ আলোচনা কেন্দ্ৰীয়। আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানক সম্পূৰ্ণ অস্বীকাৰ নকৰে; বৰং তাৰ পৰিসৰ আৰু পদ্ধতি বিস্তৃত কৰে।
(ঞ) “প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞানৰ দীঘলীয়া ইতিহাস আছে আৰু পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানৰ দীঘলীয়া ইতিহাস আছে”—এইটো সত্য নে?
উত্তৰ: উক্তিটো সম্পূৰ্ণ সত্য নহয়। পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানৰ ইতিহাস প্ৰাচীন আৰু দীঘলীয়া। এৰিষ্টটলৰ সময়ৰ পৰা ইয়াৰ বিকাশ হৈ আহিছে। কিন্তু প্ৰতীকাত্মক বা আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান তুলনামূলকভাৱে নতুন; ঊনবিংশ আৰু বিংশ শতিকাত গণিতজ্ঞ আৰু দাৰ্শনিকসকলৰ কামৰ ফলত ইয়াৰ ব্যাপক বিকাশ ঘটে। সেয়েহে দীঘলীয়া ঐতিহাসিক পৰম্পৰা পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানৰহে আছে।
(ট) প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিৱৰ্তিত ৰূপটো কি?
উত্তৰ: প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিৱৰ্তিত বা বিকশিত ৰূপটো হৈছে আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান। ইয়াত প্ৰতীক, গণিতীয় পদ্ধতি, আনুষ্ঠানিক ভাষা, সত্য-সাৰিণী আৰু যুক্তিৰ গাণিতিক বিশ্লেষণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৪. উদাহৰণ দিয়া
(ক) বস্তুগত বিজ্ঞানৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: পদাৰ্থবিজ্ঞান বস্তুগত বিজ্ঞানৰ উদাহৰণ। ই পদাৰ্থ, শক্তি, গতি আৰু প্ৰকৃতিৰ বাস্তৱ নিয়ম সম্পৰ্কে জ্ঞান প্ৰদান কৰে।
(খ) আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞানৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞানৰ উদাহৰণ। ই শুদ্ধ চিন্তা আৰু অনুমান কেনেকৈ কৰা উচিত সেই বিষয়ে নীতি নিৰ্দেশ কৰে।
(গ) বিজ্ঞানৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ এটা উদাহৰণ। ই পদাৰ্থৰ গঠন, গুণ, পৰিৱৰ্তন আৰু বিক্ৰিয়া সম্পৰ্কে সুসংবদ্ধ জ্ঞান প্ৰদান কৰে।
(ঘ) কলাৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: চিত্ৰকলাৰ এটা উদাহৰণ। চিত্ৰকলাত ৰং, আকৃতি আৰু নক্সাৰ সহায়ত সৌন্দৰ্য প্ৰকাশ কৰা হয়।
৫. সংজ্ঞা দিয়া
(ক) বিজ্ঞান।
উত্তৰ: কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয় সম্পৰ্কে সুসংবদ্ধ, প্ৰমাণিত, যুক্তিসংগত আৰু নিশ্চিত জ্ঞানৰ সমষ্টিক বিজ্ঞান বোলে।
(খ) আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান।
উত্তৰ: কোনো বিষয় কেনে হোৱা উচিত সেই বিষয়ে নীতি, নিয়ম আৰু মানদণ্ড নিৰ্দেশ কৰা বিজ্ঞানক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান বোলে।
(গ) বিষয়বস্তু বা বৰ্ণনামূলক বিজ্ঞান।
উত্তৰ: কোনো বস্তু বা ঘটনাৰ বাস্তৱ স্বৰূপ, গুণ, কাৰণ আৰু নিয়ম বৰ্ণনা কৰা বিজ্ঞানক বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ বা বৰ্ণনামূলক বিজ্ঞান বোলে।
(ঘ) কলা।
উত্তৰ: কোনো নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য সাধনৰ বাবে জ্ঞান আৰু দক্ষতা ব্যৱহাৰ কৰাৰ ব্যৱহাৰিক কৌশলক কলা বোলে।
৬. উত্তৰ দিয়া
(ক) আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞানৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান আৰু নীতিবিজ্ঞান আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞানৰ দুটা উদাহৰণ। তৰ্কবিজ্ঞান শুদ্ধ চিন্তা আৰু অনুমানৰ নিয়ম নিৰ্দেশ কৰে; নীতিবিজ্ঞানে মানুহৰ উচিত আচৰণ আৰু নৈতিক কৰ্তব্যৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰে।
(খ) বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ বিজ্ঞানৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: পদাৰ্থবিজ্ঞান আৰু মনোবিজ্ঞান বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ বিজ্ঞানৰ উদাহৰণ। পদাৰ্থবিজ্ঞানে পদাৰ্থ আৰু প্ৰকৃতিৰ নিয়ম, মনোবিজ্ঞানে মানসিক অৱস্থা আৰু আচৰণৰ বাস্তৱ দিশ আলোচনা কৰে।
(গ) বিজ্ঞান আৰু কলাৰ তিনিটা পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: বিজ্ঞানৰ মূল উদ্দেশ্য সত্য আৰু জ্ঞান লাভ; কলাৰ মূল উদ্দেশ্য কোনো ব্যৱহাৰিক বা সৃষ্টিশীল উদ্দেশ্য সাধন। বিজ্ঞান নিয়ম, প্ৰমাণ আৰু সাধাৰণ সত্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; কলা দক্ষতা, অনুশীলন আৰু প্ৰয়োগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বিজ্ঞানৰ ফলাফল সাধাৰণতে সৰ্বজনীন আৰু পৰীক্ষাযোগ্য; কলাৰ ফলাফলত ব্যক্তিগত শৈলী আৰু সৃষ্টিশীলতাৰ প্ৰভাৱ অধিক থাকে।
(ঘ) পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান আৰু প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞানৰ মাজত থকা তিনিটা পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান শব্দ আৰু সাধাৰণ ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে, কিন্তু প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান প্ৰতীকী ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে। পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানৰ আলোচনা পদ, বচন আৰু শ্ৰেণীবদ্ধ অনুমানত অধিক সীমিত; প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান বচন-সংযোগ, যুক্তিৰ গঠন আৰু আনুষ্ঠানিক নিয়ম অধিক বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰে। পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানত গণিতীয় পদ্ধতি কম; প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞানত গণিতীয় বিশ্লেষণ, সত্য-সাৰিণী আৰু প্ৰতীক-সংকেতৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ হয়।
৭. পাৰ্থক্য দেখুওৱা
(ক) বস্তুগত বিজ্ঞান আৰু আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান।
উত্তৰ: বস্তুগত বিজ্ঞানে বাস্তৱ বস্তু, ঘটনা আৰু প্ৰকৃতিৰ স্বৰূপ আলোচনা কৰে; আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞানে কোনো বিষয় কেনে হোৱা উচিত সেই বিষয়ে নিয়ম নিৰ্দেশ কৰে। বস্তুগত বিজ্ঞান বৰ্ণনামূলক; আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান বিধানমূলক। পদাৰ্থবিজ্ঞান বস্তুগত বিজ্ঞানৰ উদাহৰণ, তৰ্কবিজ্ঞান আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞানৰ উদাহৰণ।
(খ) আকাৰগত সত্যতা আৰু বস্তুগত সত্যতা।
উত্তৰ: আকাৰগত সত্যতা যুক্তিৰ ৰূপ আৰু গঠনৰ শুদ্ধতাৰ সৈতে জড়িত; বস্তুগত সত্যতা বক্তব্য বাস্তৱ তথ্যৰ সৈতে মিলাৰ সৈতে জড়িত। আকাৰগত সত্যতা যুক্তিৰ ভিতৰৰ গঠন পৰীক্ষা কৰে; বস্তুগত সত্যতা বক্তব্যৰ বাস্তৱ বিষয়বস্তু পৰীক্ষা কৰে। এটা যুক্তিৰ ৰূপ শুদ্ধ হ’ব পাৰে, কিন্তু তাৰ বিষয়বস্তু বাস্তৱত মিছা হ’ব পাৰে।
(গ) বিজ্ঞান আৰু কলা।
উত্তৰ: বিজ্ঞান সুসংবদ্ধ জ্ঞান; কলা জ্ঞান আৰু দক্ষতাৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ। বিজ্ঞানৰ লক্ষ্য সত্য আৰু নিয়ম জানিব পৰা; কলাৰ লক্ষ্য কোনো উদ্দেশ্য সফলভাৱে সম্পন্ন কৰা। বিজ্ঞান প্ৰমাণ আৰু সাধাৰণ নীতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে; কলা অনুশীলন, দক্ষতা আৰু সৃষ্টিশীলতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
(ঘ) প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান আৰু পৰোক্ষ জ্ঞান।
উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান কোনো মধ্যস্থ জ্ঞানৰ সহায় নোলোৱাকৈ পোনপটীয়াকৈ লাভ কৰা জ্ঞান। পৰোক্ষ জ্ঞান কোনো লক্ষণ, প্ৰমাণ, শব্দ বা অনুমানৰ সহায়ত লাভ কৰা জ্ঞান। ‘মই গছ দেখিছোঁ’—প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান; ‘পাহাৰত ধোঁৱা আছে, সেয়ে জুই আছে’—পৰোক্ষ জ্ঞান।
৮. চমুটোকা লিখা
(ক) আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান।
উত্তৰ: আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান হৈছে কোনো বিষয় কেনে হোৱা উচিত সেই বিষয়ে নীতি আৰু নিয়ম নিৰ্দেশ কৰা বিজ্ঞান। ই বাস্তৱ বস্তুৰ কেৱল বৰ্ণনা নকৰে; বৰং আদৰ্শ বা মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰে। তৰ্কবিজ্ঞান শুদ্ধ চিন্তা আৰু অনুমানৰ নিয়ম নিৰ্দেশ কৰাৰ বাবে আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান। নীতিবিজ্ঞানেও উচিত আৰু অনুচিত আচৰণৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰে।
(খ) তৰ্কবিজ্ঞানৰ উপযোগিতা।
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান মানুহক শুদ্ধভাৱে চিন্তা আৰু যুক্তি কৰিবলৈ শিকায়। ই ভুল যুক্তি আৰু তৰ্কদোষ চিনাক্ত কৰাত, সন্দেহ দূৰ কৰাত, প্ৰমাণ মূল্যায়ন কৰাত আৰু শুদ্ধ সিদ্ধান্ত লোৱাত সহায় কৰে। বিজ্ঞান, আইন, চিকিৎসা, শিক্ষা, সাংবাদিকতা আৰু দৈনন্দিন জীৱনত ইয়াৰ প্ৰয়োগ আছে। তৰ্কবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে বৈজ্ঞানিক মনোভাৱ আৰু সমালোচনামূলক চিন্তা গঢ়ি তোলে।
(গ) আকাৰগত সত্যতা।
উত্তৰ: কোনো যুক্তিৰ গঠন বা ৰূপ যুক্তিৰ নিয়ম অনুসৰি শুদ্ধ হ’লে তাক আকাৰগত সত্যতা বোলে। ইয়াত যুক্তিৰ প্ৰস্তাৱ আৰু সিদ্ধান্তৰ বিষয়বস্তুতকৈ গঠন অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ। উদাহৰণ—সকলো মানুহ মৰণশীল; ৰাম মানুহ; সেয়ে ৰাম মৰণশীল। ইয়াৰ যুক্তিৰ গঠন নিয়মমাফিক হোৱা বাবে ই আকাৰগতভাৱে শুদ্ধ।
(ঘ) বস্তুগত সত্যতা।
উত্তৰ: কোনো বক্তব্য বা চিন্তা বাস্তৱ জগতৰ বস্তু, ঘটনা বা তথ্যৰ সৈতে মিলিলে তাক বস্তুগত সত্যতা বোলে। ‘পৃথিৱী সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰে’—এই বক্তব্য বস্তুগতভাৱে সত্য, কাৰণ ই বাস্তৱ জগতৰ বৈজ্ঞানিক তথ্যৰ সৈতে মিল আছে।
(ঙ) তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ।
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত চিন্তা, ধাৰণা, বিচাৰ, বচন, পদ, অনুমান, যুক্তি, সংজ্ঞা, বিভাগ, শ্ৰেণীকৰণ, তৰ্কৰ মূল সূত্ৰ, আকাৰগত আৰু বস্তুগত সত্যতা, তৰ্কদোষ, পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান আদি অন্তৰ্ভুক্ত। ই শুদ্ধ চিন্তা আৰু অনুমানৰ সহায়ক প্ৰক্ৰিয়াৰ শুদ্ধতা আলোচনা কৰে। কিন্তু চিন্তাৰ মানসিক উৎপত্তি আৰু বিকাশৰ সম্পূৰ্ণ আলোচনা মনোবিজ্ঞানৰ বিষয়।
(চ) তৰ্কবিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তু।
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তু হৈছে চিন্তা আৰু অনুমান। ইয়াৰ ভিতৰত পদ, বচন, যুক্তি, প্ৰস্তাৱ, সিদ্ধান্ত, সংজ্ঞা, বিভাগ, শ্ৰেণীকৰণ, পৰোক্ষ জ্ঞান, অনুমান, সত্যতা আৰু তৰ্কদোষ অন্তৰ্ভুক্ত। তৰ্কবিজ্ঞানৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শুদ্ধ আৰু অশুদ্ধ চিন্তা পৃথক কৰা।
(ছ) তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল সূত্ৰসমূহ।
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল সূত্ৰ তিনিটা—অভিন্নতাৰ নিয়ম, বিৰোধাভাসৰ নিয়ম আৰু নিৰ্মধ্যমৰ নিয়ম। অভিন্নতাৰ নিয়ম অনুসৰি যি বস্তু যি, সেয়া সেই বস্তুৱেই। বিৰোধাভাসৰ নিয়ম অনুসৰি একে সময়তে আৰু একে অৰ্থত কোনো বস্তু একে সময়তে হোৱা আৰু নোহোৱা দুয়োটা হ’ব নোৱাৰে। নিৰ্মধ্যমৰ নিয়ম অনুসৰি কোনো বক্তব্য সত্য হ’লে তাৰ বিৰোধী বক্তব্য মিছা হ’ব আৰু কোনো বক্তব্য মিছা হ’লে তাৰ বিৰোধী বক্তব্য সত্য হ’ব।
৯. উদাহৰণৰ সৈতে সংজ্ঞা দিয়া
(ক) আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান।
উত্তৰ: কোনো বিষয় কেনে হোৱা উচিত সেই বিষয়ে নীতি আৰু মানদণ্ড নিৰ্দেশ কৰা বিজ্ঞানক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, তৰ্কবিজ্ঞানে শুদ্ধ চিন্তা আৰু অনুমানৰ নিয়ম নিৰ্দেশ কৰে।
(খ) বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ বিজ্ঞান।
উত্তৰ: কোনো বস্তু বা ঘটনাৰ বাস্তৱ স্বৰূপ, গুণ আৰু নিয়ম বৰ্ণনা কৰা বিজ্ঞানক বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ বিজ্ঞান বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, পদাৰ্থবিজ্ঞানে পদাৰ্থ আৰু শক্তিৰ বাস্তৱ নিয়ম আলোচনা কৰে।
(গ) বিজ্ঞান।
উত্তৰ: কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ বিষয়ে পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষা, যুক্তি আৰু প্ৰমাণৰ ওপৰত প্রতিষ্ঠিত সুসংবদ্ধ জ্ঞানক বিজ্ঞান বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, জীৱবিজ্ঞানে জীৱ আৰু জীৱন-প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়ে সুসংবদ্ধ জ্ঞান দিয়ে।
(ঘ) কলা।
উত্তৰ: কোনো উদ্দেশ্য সফলভাৱে সাধন কৰিবলৈ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু অনুশীলন ব্যৱহাৰ কৰা কৌশলক কলা বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, চিত্ৰকলাই ৰং আৰু আকৃতিৰ সহায়ত সৌন্দৰ্য প্ৰকাশ কৰে।
১০. “তৰ্কবিজ্ঞানৰ এটা সংজ্ঞা দিয়া”—এই সংজ্ঞাটো কিয় সংজ্ঞাবহুল বুজাই দিয়া
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানৰ এটা গ্ৰহণযোগ্য সংজ্ঞা হৈছে—“তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে শুদ্ধ অনুমানৰ বিজ্ঞান।” এই সংজ্ঞাটো সংজ্ঞাবহুল, কাৰণ ইয়াত তৰ্কবিজ্ঞানৰ মুখ্য বিষয়, উদ্দেশ্য আৰু পৰিসৰ একেলগে প্ৰকাশ পাইছে। তৰ্কবিজ্ঞানৰ প্ৰধান লক্ষ্য হৈছে শুদ্ধ অনুমান নিৰ্ণয় কৰা। ইয়াৰ ভিতৰত চিন্তা, বচন, পদ, যুক্তি, প্ৰমাণ, সত্যতা আৰু তৰ্কদোষৰ আলোচনা অন্তৰ্ভুক্ত। সংজ্ঞাটো সংক্ষিপ্ত, স্পষ্ট আৰু অত্যধিক বিস্তৃত নহয়। সেয়েহে ই তৰ্কবিজ্ঞানৰ স্বৰূপ ভালদৰে প্ৰকাশ কৰে।
১১. তৰ্কবিজ্ঞানৰ স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰা
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানৰ স্বৰূপ বহু দিশযুক্ত। প্ৰথমতে, ই শুদ্ধ অনুমানৰ বিজ্ঞান। দ্বিতীয়তে, ই বিজ্ঞান আৰু কলা দুয়োটাই। তৃতীয়তে, ই আদৰ্শনিষ্ঠ বা বিধানমূলক বিজ্ঞান, কাৰণ ই কেনেদৰে চিন্তা কৰা উচিত সেই বিষয়ে নিয়ম দিয়ে। চতুৰ্থতে, ই আকাৰগত আৰু বস্তুগত সত্যতা দুয়োটাৰ সৈতে জড়িত। পঞ্চমতে, ই চিন্তা, বচন, পদ, অনুমান, যুক্তি আৰু তৰ্কদোষৰ আলোচনা কৰে। ষষ্ঠতে, ই বিজ্ঞানসমূহৰ বিজ্ঞান আৰু কলাসমূহৰ কলা, কাৰণ সকলো জ্ঞান-চৰ্চাৰ বাবে শুদ্ধ যুক্তিৰ প্ৰয়োজন।
১২. তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ সম্পৰ্কে তোমাৰ ধাৰণা কি?
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ বহল যদিও নিৰ্দিষ্ট। ই মানুহৰ চিন্তা আৰু অনুমান সম্পৰ্কীয় বিষয় আলোচনা কৰে। পদ, বচন, বিচাৰ, সংজ্ঞা, বিভাগ, শ্ৰেণীকৰণ, যুক্তি, পৰোক্ষ জ্ঞান, অনুমান, আকাৰগত সত্যতা, বস্তুগত সত্যতা, তৰ্কদোষ আৰু চিন্তাৰ মূল সূত্ৰ ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত। তৰ্কবিজ্ঞানত চিন্তাৰ ফলাফল আৰু যুক্তিৰ গঠন পৰীক্ষা কৰা হয়। কিন্তু চিন্তাৰ উৎপত্তি, মানসিক বিকাশ আৰু ব্যক্তিৰ আচৰণৰ মানসিক কাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ বিষয়।
১৩. তৰ্কবিজ্ঞান কিয় কলা?
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান কলা, কাৰণ ই শুদ্ধ চিন্তা আৰু যুক্তিৰ নীতি বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত কেনেদৰে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে সেই কৌশল শিকায়। কেৱল নিয়ম জানিলেই নহয়; নিয়ম ব্যৱহাৰ কৰি ভুল যুক্তি চিনাক্ত কৰা, প্ৰমাণ পৰীক্ষা কৰা আৰু সিদ্ধান্ত লোৱা এক প্ৰয়োগমূলক দক্ষতা। তৰ্কবিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰি মানুহে বিতৰ্ক, আলোচনা, লেখা, বিজ্ঞান আৰু দৈনন্দিন সিদ্ধান্তত যুক্তিসংগতভাৱে কাম কৰিব পাৰে। সেয়েহে ই কলাও।
১৪. তৰ্কবিজ্ঞান বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ বিজ্ঞান নে আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান?
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান, বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ বিজ্ঞান নহয়। বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ বিজ্ঞান বাস্তৱ বস্তু আৰু ঘটনাৰ স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰে। তৰ্কবিজ্ঞানৰ কাম হৈছে মানুহে কেনেদৰে শুদ্ধভাৱে চিন্তা আৰু অনুমান কৰা উচিত সেই বিষয়ে নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰা। ই চিন্তাৰ আদৰ্শ মানদণ্ড প্ৰদান কৰে। সেয়েহে তৰ্কবিজ্ঞানক বিধানমূলক বা আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান বোলা হয়।
১৫. “তৰ্কবিজ্ঞান কিয় বিজ্ঞান আৰু কলাৰ কলা বুলি কোৱা হয়, বুজাই লিখা।”
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান, কাৰণ ই শুদ্ধ চিন্তা, অনুমান আৰু যুক্তিৰ সাধাৰণ নীতি-নিয়ম সুসংবদ্ধভাৱে আলোচনা কৰে। বিজ্ঞানসমূহৰ অনুসন্ধানত প্ৰমাণ, যুক্তি আৰু সিদ্ধান্তৰ প্ৰয়োজন; এই সকলোবোৰৰ শুদ্ধতা নিৰ্ণয়ত তৰ্কবিজ্ঞান সহায়ক। তৰ্কবিজ্ঞান কলাও, কাৰণ ই সেই নিয়মবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি শুদ্ধভাৱে চিন্তা আৰু সিদ্ধান্ত লোৱাৰ কৌশল শিকায়। বিজ্ঞানৰ ফলাফল প্ৰকাশ আৰু কলাৰ উদ্দেশ্য সাধন দুয়োটাৰ বাবে শুদ্ধ যুক্তি প্ৰয়োজন। এই কাৰণেই তৰ্কবিজ্ঞানক বিজ্ঞানসমূহৰ বিজ্ঞান আৰু কলাসমূহৰ কলা বুলি কোৱা হয়।
১৬. তৰ্কবিজ্ঞান আকাৰগত সত্যতা নে বস্তুগত সত্যতাৰ লগত জড়িত?
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান আকাৰগত সত্যতা আৰু বস্তুগত সত্যতা—দুয়োটাৰ লগত জড়িত। আকাৰগত সত্যতাৰ ক্ষেত্ৰত যুক্তিৰ গঠন, ৰূপ আৰু প্ৰস্তাৱসমূহৰ মাজৰ সম্পৰ্ক শুদ্ধ নে নহয় পৰীক্ষা কৰা হয়। বস্তুগত সত্যতাৰ ক্ষেত্ৰত বক্তব্য বা প্ৰস্তাৱ বাস্তৱ জগতৰ তথ্যৰ সৈতে মিলিছে নে নাই পৰীক্ষা কৰা হয়। তৰ্কবিজ্ঞানৰ পূৰ্ণ উদ্দেশ্য হৈছে শুদ্ধ গঠনৰ লগতে সত্য বিষয়বস্তুৰ সহায়ত সঠিক সিদ্ধান্ত লাভ কৰা।
১৭. তৰ্কবিজ্ঞানৰ উপযোগিতাৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে মানুহক শুদ্ধভাৱে চিন্তা, যুক্তি আৰু সিদ্ধান্ত ল’বলৈ সহায় কৰে। ই প্ৰমাণ আৰু তথ্য মূল্যায়ন, ভুল-ভ্ৰান্তি আৰু তৰ্কদোষ চিনাক্তকৰণ, সন্দেহ আৰু সংশয় দূৰীকৰণ, বৈজ্ঞানিক মনোভাৱ গঠন আৰু সমালোচনামূলক চিন্তা বিকাশত সহায়ক। শিক্ষা, আইন, চিকিৎসা, বিজ্ঞান, সাংবাদিকতা, প্ৰশাসন আৰু দৈনন্দিন জীৱনত তৰ্কবিজ্ঞানৰ ব্যৱহাৰ আছে। যুক্তিসংগত চিন্তাৰ অভ্যাসে মানুহক কুসংস্কাৰ, অন্ধবিশ্বাস আৰু ভুল সিদ্ধান্তৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
১৮. প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান আৰু পৰোক্ষ জ্ঞানৰ ভিতৰত প্ৰত্যেক প্ৰকাৰৰ জ্ঞানৰ এটা উদাহৰণ দিয়া
উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষ জ্ঞানৰ উদাহৰণ—মই চকুৰে এখন কিতাপ দেখিছোঁ। ইয়াত কিতাপখন পোনপটীয়াকৈ ইন্দ্ৰিয়ৰ সহায়ত জনা হৈছে। পৰোক্ষ জ্ঞানৰ উদাহৰণ—পাহাৰত ধোঁৱা দেখি পাহাৰত জুই আছে বুলি জানিলোঁ। ইয়াত ধোঁৱা আৰু জুইৰ সাধাৰণ সম্পৰ্কৰ জ্ঞানৰ সহায়ত জুইৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে।
১৯. মিলৰ তৰ্কবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞাটো তৰ্কবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা হয় নে নহয়, বিচাৰ কৰা
উত্তৰ: মিলৰ সংজ্ঞা অনুসৰি তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে প্ৰমাণৰ মূল্যায়ন আৰু জনা সত্যৰ পৰা অজনা সত্যলৈ আগবাঢ়ি যোৱা মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিজ্ঞান। এই সংজ্ঞাত তৰ্কবিজ্ঞানৰ অনুমানমূলক আৰু সহায়ক প্ৰক্ৰিয়াৰ দিশ ভালদৰে প্ৰকাশ পাইছে। কিন্তু সংজ্ঞাটো সম্পূৰ্ণ নহয়, কাৰণ তৰ্কবিজ্ঞান কেৱল অনুমান আৰু প্ৰমাণৰ মূল্যায়নতে সীমাবদ্ধ নহয়; ই পদ, বচন, সংজ্ঞা, বিভাগ, শ্ৰেণীকৰণ, সত্যতা আৰু তৰ্কদোষো আলোচনা কৰে। সেয়েহে মিলৰ সংজ্ঞা আংশিকভাৱে উপযুক্ত, কিন্তু সম্পূৰ্ণ সংজ্ঞা নহয়।
২০. তৰ্কবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ স্বৰূপ বুজাই লিখা
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে শুদ্ধ অনুমান আৰু শুদ্ধ যুক্তিৰ সাধাৰণ নীতি-নিয়মৰ বিজ্ঞান। ইয়াৰ স্বৰূপ অনুসৰি তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান আৰু কলা দুয়োটাই; ই আদৰ্শনিষ্ঠ বা বিধানমূলক; আকাৰগত আৰু বস্তুগত সত্যতাৰ সৈতে জড়িত; আৰু শুদ্ধ চিন্তা, অনুমান, বচন, পদ, যুক্তি আৰু তৰ্কদোষ ইয়াৰ বিষয়বস্তু। তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ভুল চিন্তা আৰু অশুদ্ধ অনুমান পৰিহাৰ কৰি সত্য জ্ঞান আৰু শুদ্ধ সিদ্ধান্ত লাভ কৰা।
২১. পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান বুলিলে কি বুজা? পৰম্পৰাগত আৰু প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞানৰ মাজত কোনো মৌলিক পাৰ্থক্য আছে নে? আলোচনা কৰা
উত্তৰ: প্ৰাচীন দাৰ্শনিক পদ্ধতি অনুসৰি পদ, বচন, অনুমান, শ্ৰেণীবদ্ধ তৰ্ক আৰু তৰ্কদোষৰ আলোচনা কৰা তৰ্কবিজ্ঞানক পৰম্পৰাগত বা প্ৰাচীন তৰ্কবিজ্ঞান বোলে। এৰিষ্টটলৰ তৰ্কবিজ্ঞান ইয়াৰ মূল ভিত্তি। প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানৰ এক বিকশিত ৰূপ, য’ত প্ৰতীক, গণিতীয় পদ্ধতি আৰু আনুষ্ঠানিক নিয়ম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
দুয়োটাৰ মাজত পদ্ধতিগত পাৰ্থক্য আছে, কিন্তু মৌলিক লক্ষ্য একে—শুদ্ধ যুক্তি আৰু অনুমানৰ অধ্যয়ন। পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান সাধাৰণ ভাষাভিত্তিক আৰু তুলনামূলকভাৱে সীমিত; প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান প্ৰতীকী আৰু অধিক বিস্তৃত। প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানক অস্বীকাৰ নকৰে; বৰং তাৰ বিশ্লেষণাত্মক ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
২২. প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান আৰু পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা
উত্তৰ: প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান আৰু পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানৰ পাৰ্থক্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল।
| দিশ | পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান | প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান |
|---|---|---|
| ঐতিহাসিক সময় | প্ৰাচীন আৰু দীঘলীয়া পৰম্পৰাৰ | আধুনিক আৰু তুলনামূলকভাৱে নতুন |
| ভাষা | সাধাৰণ ভাষা আৰু শব্দৰ ব্যৱহাৰ | প্ৰতীকী আৰু আনুষ্ঠানিক ভাষাৰ ব্যৱহাৰ |
| পদ্ধতি | পদ, বচন আৰু শ্ৰেণীবদ্ধ অনুমানভিত্তিক | গাণিতিক, প্ৰতীকী আৰু সত্য-সাৰিণীভিত্তিক |
| পৰিসৰ | তুলনামূলকভাৱে সীমিত | অধিক বহল আৰু সূক্ষ্ম |
| লক্ষ্য | পৰম্পৰাগত যুক্তিৰ গঠন বিশ্লেষণ | সকলো ধৰণৰ যুক্তিৰ আনুষ্ঠানিক গঠন বিশ্লেষণ |
| ব্যৱহাৰ | দৰ্শন, ভাষা আৰু সাধাৰণ বিতৰ্ক | গণিত, কম্পিউটাৰ, বিজ্ঞান আৰু যুক্তিবিশ্লেষণ |
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানৰ বিকশিত ৰূপ। দুয়োটাৰ মাজত পদ্ধতি আৰু পৰিসৰৰ পাৰ্থক্য থাকিলেও শুদ্ধ যুক্তি আৰু সত্য সিদ্ধান্ত লাভ কৰাই দুয়োটাৰ সাধাৰণ উদ্দেশ্য।
৩. AHSEC Previous Year Question Answer
চমু প্ৰশ্ন
১. তৰ্কবিজ্ঞান কি? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে শুদ্ধ অনুমান আৰু শুদ্ধ যুক্তিৰ সাধাৰণ নীতি-নিয়মৰ বিজ্ঞান।
২. তৰ্কবিজ্ঞানক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান কিয় বোলা হয়? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানে মানুহে কেনেদৰে শুদ্ধভাৱে চিন্তা আৰু অনুমান কৰা উচিত সেই বিষয়ে নিয়ম আৰু মানদণ্ড নিৰ্দেশ কৰে। সেয়েহে ইয়াক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান বোলা হয়।
৩. আকাৰগত সত্যতা কি? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: যুক্তিৰ গঠন বা ৰূপ যুক্তিৰ নিয়ম অনুসৰি শুদ্ধ হ’লে তাক আকাৰগত সত্যতা বোলে।
৪. বস্তুগত সত্যতা কি? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: কোনো বক্তব্য বা চিন্তা বাস্তৱ জগতৰ তথ্য আৰু ঘটনাৰ সৈতে মিলিলে তাক বস্তুগত সত্যতা বোলে।
৫. প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ জ্ঞানৰ এটা-এটা উদাহৰণ দিয়া। (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: চকুৰে গছ দেখা প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান। পাহাৰত ধোঁৱা দেখি জুই আছে বুলি জানিব পৰা পৰোক্ষ জ্ঞান।
দীঘলীয়া প্ৰশ্ন
৬. তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান আৰু কলা দুয়োটা—বুজাই লিখা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান, কাৰণ ই শুদ্ধ চিন্তা, অনুমান আৰু যুক্তিৰ সাধাৰণ নীতি-নিয়ম সুসংবদ্ধভাৱে আলোচনা কৰে। ইয়াৰ নিয়মসমূহ যুক্তিসংগত আৰু সৰ্বজনীন। তৰ্কবিজ্ঞান কলাও, কাৰণ ই এই নিয়মবোৰ বাস্তৱ জীৱনত প্ৰয়োগ কৰি শুদ্ধভাৱে চিন্তা, বিতৰ্ক আৰু সিদ্ধান্ত লোৱাৰ কৌশল শিকায়। বিজ্ঞান হিচাপে ই জ্ঞান দিয়ে আৰু কলা হিচাপে সেই জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰাৰ দক্ষতা প্ৰদান কৰে। সেয়েহে তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান আৰু কলা দুয়োটা।
৭. তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ আলোচনা কৰা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত চিন্তা, ধাৰণা, বচন, পদ, বিচাৰ, অনুমান, যুক্তি, সংজ্ঞা, বিভাগ, শ্ৰেণীকৰণ, তৰ্কৰ মূল সূত্ৰ, আকাৰগত আৰু বস্তুগত সত্যতা, তৰ্কদোষ, পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান অন্তৰ্ভুক্ত। ই শুদ্ধ চিন্তা আৰু অনুমানৰ সহায়ক প্ৰক্ৰিয়া আলোচনা কৰে। কিন্তু চিন্তাৰ মানসিক উৎপত্তি, বিকাশ আৰু আচৰণৰ মানসিক কাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ অন্তৰ্গত।
৮. তৰ্কবিজ্ঞানৰ উপযোগিতা বৰ্ণনা কৰা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে শুদ্ধ আৰু সুসংগতভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ সহায় কৰে। ই ভুল যুক্তি, তৰ্কদোষ আৰু অসংগত সিদ্ধান্ত চিনাক্ত কৰাত সহায়ক। প্ৰমাণ আৰু তথ্যৰ মূল্যায়ন, সন্দেহ দূৰীকৰণ, বিজ্ঞানসন্মত মনোভাৱ গঠন, সমালোচনামূলক চিন্তা আৰু শুদ্ধ সিদ্ধান্ত লোৱাত ইয়াৰ ভূমিকা আছে। আইন, চিকিৎসা, বিজ্ঞান, শিক্ষা, সাংবাদিকতা আৰু দৈনন্দিন জীৱনত তৰ্কবিজ্ঞানৰ ব্যৱহাৰ হয়।
৯. পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান প্ৰাচীন পদ্ধতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু ইয়াত পদ, বচন, শ্ৰেণীবদ্ধ অনুমান আৰু তৰ্কদোষৰ আলোচনা হয়। আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান প্ৰতীক, গণিতীয় পদ্ধতি, সত্য-সাৰিণী আৰু আনুষ্ঠানিক ভাষাৰ সহায়ত যুক্তি বিশ্লেষণ কৰে। পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান সাধাৰণ ভাষাভিত্তিক আৰু পৰিসৰত সীমিত; আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান অধিক বিস্তৃত আৰু সূক্ষ্ম। তথাপি দুয়োটাৰ মূল লক্ষ্য শুদ্ধ যুক্তি আৰু সত্য সিদ্ধান্ত লাভ কৰা।
১০. মিলৰ সংজ্ঞাৰ মূল্যায়ন কৰা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: মিলৰ মতে তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে প্ৰমাণৰ মূল্যায়ন আৰু জনা সত্যৰ পৰা অজনা সত্যলৈ আগবাঢ়ি যোৱা মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিজ্ঞান। এই সংজ্ঞাত অনুমান, প্ৰমাণ আৰু জ্ঞান বৃদ্ধিৰ দিশ সুন্দৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে। কিন্তু তৰ্কবিজ্ঞান কেৱল অনুমান আৰু প্ৰমাণৰ মূল্যায়নতে সীমাবদ্ধ নহয়; পদ, বচন, সংজ্ঞা, বিভাগ, সত্যতা আৰু তৰ্কদোষো ইয়াৰ বিষয়। সেয়েহে মিলৰ সংজ্ঞা আংশিকভাৱে উপযুক্ত যদিও পূৰ্ণাঙ্গ নহয়।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ১০টা প্ৰশ্নোত্তৰ
চমু প্ৰশ্ন
১. তৰ্কবিজ্ঞানক অনুমানৰ বিজ্ঞান কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল বিষয় হৈছে এটা বা অধিক প্ৰস্তাৱৰ পৰা শুদ্ধভাৱে সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা। এই প্ৰক্ৰিয়াই অনুমান। সেয়েহে ইয়াক অনুমানৰ বিজ্ঞান কোৱা হয়।
২. তৰ্কবিজ্ঞানৰ মুখ্য লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: ভুল চিন্তা আৰু অশুদ্ধ অনুমান পৰিহাৰ কৰি শুদ্ধ যুক্তি, সত্য জ্ঞান আৰু সঠিক সিদ্ধান্ত লাভ কৰাই তৰ্কবিজ্ঞানৰ মুখ্য লক্ষ্য।
৩. বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ বিজ্ঞান কি?
উত্তৰ: বাস্তৱ বস্তু বা ঘটনাৰ স্বৰূপ, গুণ আৰু নিয়ম বৰ্ণনা কৰা বিজ্ঞানক বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ বিজ্ঞান বোলে।
৪. তৰ্কবিজ্ঞান আৰু মনোবিজ্ঞানৰ এটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞান শুদ্ধ চিন্তাৰ নিয়ম আলোচনা কৰে; মনোবিজ্ঞানে চিন্তাৰ মানসিক উৎপত্তি আৰু প্ৰক্ৰিয়া আলোচনা কৰে।
৫. প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান কি?
উত্তৰ: প্ৰতীক, গণিতীয় চিহ্ন আৰু আনুষ্ঠানিক নিয়মৰ সহায়ত যুক্তিৰ গঠন বিশ্লেষণ কৰা আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানক প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান বোলে।
দীঘলীয়া প্ৰশ্ন
৬. তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞানসমূহৰ বিজ্ঞান বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰ: সকলো বিজ্ঞানেই তথ্য সংগ্ৰহ, প্ৰমাণ, যুক্তি আৰু সিদ্ধান্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। কোনো বিজ্ঞানৰ অনুসন্ধানত প্ৰস্তাৱ স্থাপন, প্ৰমাণ পৰীক্ষা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ সময়ত শুদ্ধ যুক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। তৰ্কবিজ্ঞান এই শুদ্ধ যুক্তিৰ সাধাৰণ নিয়ম প্ৰদান কৰে। সেয়েহে তৰ্কবিজ্ঞান আন বিজ্ঞানসমূহৰ পদ্ধতিগত চিন্তাৰ ভিত্তি আৰু বিজ্ঞানসমূহৰ বিজ্ঞান।
৭. আকাৰগত সত্যতা আৰু বস্তুগত সত্যতাৰ উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: যুক্তিৰ গঠন নিয়মমাফিক আৰু সুসংগত হ’লে আকাৰগত সত্যতা থাকে। যেনে—সকলো মানুহ মৰণশীল; ৰাম মানুহ; সেয়ে ৰাম মৰণশীল। বক্তব্যবোৰ সত্য আৰু গঠনো শুদ্ধ। বস্তুগত সত্যতা বক্তব্য বাস্তৱ তথ্যৰ সৈতে মিলাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ‘পৃথিৱী সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰে’—এই বক্তব্য বস্তুগতভাৱে সত্য। আকাৰগত সত্যতা ৰূপৰ, বস্তুগত সত্যতা বিষয়বস্তুৰ শুদ্ধতা।
৮. তৰ্কবিজ্ঞান অধ্যয়নে বৈজ্ঞানিক মনোভাৱ কেনেকৈ গঢ়ি তোলে?
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানে প্ৰমাণ, কাৰণ, সুসংগতি আৰু যুক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ই অন্ধবিশ্বাস, কুসংস্কাৰ, ভিত্তিহীন কথা আৰু তৰ্কদোষ চিনাক্ত কৰিবলৈ শিকায়। কোনো বক্তব্য অন্ধভাৱে গ্ৰহণ নকৰি তথ্য আৰু প্ৰমাণেৰে পৰীক্ষা কৰাৰ অভ্যাস গঢ়ি উঠে। ফলত মানুহৰ সমালোচনামূলক, নিৰপেক্ষ আৰু বৈজ্ঞানিক মনোভাৱ বিকশিত হয়।
৯. পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানৰ সীমাবদ্ধতা কি?
উত্তৰ: পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান সাধাৰণ ভাষা আৰু সীমিত তৰ্কৰূপৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰ কৰে। ভাষাৰ অস্পষ্টতা আৰু দ্ব্যৰ্থতাৰ বাবে কেতিয়াবা যুক্তিৰ গঠন স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ নাপায়। ইয়াৰ পৰিসৰ মূলতঃ পদ, বচন আৰু শ্ৰেণীবদ্ধ অনুমানত সীমিত। আধুনিক প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান এই সীমাবদ্ধতা দূৰ কৰিবলৈ প্ৰতীক, আনুষ্ঠানিক ভাষা আৰু গণিতীয় পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে।
১০. তৰ্কবিজ্ঞানৰ অধ্যয়ন দৈনন্দিন জীৱনত কেনেকৈ উপযোগী?
উত্তৰ: দৈনন্দিন জীৱনত মানুহে বিভিন্ন তথ্য শুনি সিদ্ধান্ত ল’ব লাগে। তৰ্কবিজ্ঞানৰ জ্ঞান থাকিলে তথ্যৰ সত্যতা, কাৰণ আৰু প্ৰমাণ পৰীক্ষা কৰিব পাৰি। বিজ্ঞাপন, সংবাদ, সামাজিক মাধ্যম, বিতৰ্ক আৰু ব্যক্তিগত সিদ্ধান্তত ভুল যুক্তি আৰু প্ৰবঞ্চনা চিনাক্ত কৰিব পাৰি। ই সমস্যা বিশ্লেষণ, পৰিকল্পনা, আলোচনা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ অধিক সুসংগত কৰে।
৫. পৰীক্ষাৰ বাবে ১০টা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ
১. তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল বিষয় কি?
(ক) সৌন্দৰ্য (খ) সম্পদ (গ) শুদ্ধ চিন্তা আৰু অনুমান (ঘ) শাৰীৰিক শক্তি
উত্তৰ: (গ) শুদ্ধ চিন্তা আৰু অনুমান।
২. তৰ্কবিজ্ঞানক সাধাৰণতে কিহৰ বিজ্ঞান বোলা হয়?
(ক) অনুভূতিৰ (খ) অনুমানৰ (গ) সৌন্দৰ্যৰ (ঘ) ভাষাৰ
উত্তৰ: (খ) অনুমানৰ।
৩. তৰ্কবিজ্ঞান কি ধৰণৰ বিজ্ঞান?
(ক) কেৱল বৰ্ণনামূলক (খ) কেৱল বিষয়বস্তু-নিষ্ঠ (গ) আদৰ্শনিষ্ঠ (ঘ) প্ৰাকৃতিক
উত্তৰ: (গ) আদৰ্শনিষ্ঠ।
৪. বাস্তৱ তথ্যৰ সৈতে মিল থকা সত্যতাক কি বোলে?
(ক) আকাৰগত সত্যতা (খ) বস্তুগত সত্যতা (গ) আপেক্ষিক সত্যতা (ঘ) মানসিক সত্যতা
উত্তৰ: (খ) বস্তুগত সত্যতা।
৫. যুক্তিৰ গঠনৰ শুদ্ধতাক কি বোলে?
(ক) আকাৰগত সত্যতা (খ) বস্তুগত সত্যতা (গ) নৈতিক সত্যতা (ঘ) বৈজ্ঞানিক সত্যতা
উত্তৰ: (ক) আকাৰগত সত্যতা।
৬. তলৰ কোনটো পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানৰ বিষয়?
(ক) পদ আৰু বচন (খ) কেৱল ৰসায়ন (গ) কেৱল সৌন্দৰ্য (ঘ) কেৱল ইতিহাস
উত্তৰ: (ক) পদ আৰু বচন।
৭. প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞানত কিহৰ ব্যৱহাৰ হয়?
(ক) কেৱল ছবি (খ) প্ৰতীক আৰু গণিতীয় পদ্ধতি (গ) কেৱল কাহিনী (ঘ) কেৱল অনুভূতি
উত্তৰ: (খ) প্ৰতীক আৰু গণিতীয় পদ্ধতি।
৮. ‘পাহাৰত ধোঁৱা আছে, সেয়ে জুই আছে’—এইটো কেনেধৰণৰ জ্ঞানৰ উদাহৰণ?
(ক) প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান (খ) পৰোক্ষ জ্ঞান (গ) কল্পিত জ্ঞান (ঘ) নৈতিক জ্ঞান
উত্তৰ: (খ) পৰোক্ষ জ্ঞান।
৯. তৰ্কবিজ্ঞান আৰু কলাৰ সম্পৰ্ক কি?
(ক) কোনো সম্পৰ্ক নাই (খ) তৰ্কবিজ্ঞান কেৱল কলা (গ) তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান আৰু কলা দুয়োটাই (ঘ) তৰ্কবিজ্ঞান কলাৰ বিপৰীত
উত্তৰ: (গ) তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান আৰু কলা দুয়োটাই।
১০. তৰ্কবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে কি বিকাশ কৰে?
(ক) অন্ধবিশ্বাস (খ) ভুল সিদ্ধান্ত (গ) যুক্তিসংগত আৰু সমালোচনামূলক চিন্তা (ঘ) কুসংস্কাৰ
উত্তৰ: (গ) যুক্তিসংগত আৰু সমালোচনামূলক চিন্তা।
৬. শেষ মুহূৰ্তৰ পুনৰাবৃত্তি
১. তৰ্কবিজ্ঞান শুদ্ধ অনুমান আৰু যুক্তিৰ বিজ্ঞান।
২. তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান আৰু কলা দুয়োটা।
৩. তৰ্কবিজ্ঞান আদৰ্শনিষ্ঠ বা বিধানমূলক বিজ্ঞান।
৪. প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান মধ্যস্থতা নোহোৱাকৈ লাভ কৰা হয়।
৫. পৰোক্ষ জ্ঞান প্ৰমাণ বা অনুমানৰ সহায়ত লাভ কৰা হয়।
৬. আকাৰগত সত্যতা যুক্তিৰ গঠনৰ শুদ্ধতা।
৭. বস্তুগত সত্যতা বাস্তৱ তথ্যৰ সৈতে মিল।
৮. তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰত পদ, বচন, যুক্তি, অনুমান আৰু সত্যতা অন্তৰ্ভুক্ত।
৯. তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল সূত্ৰ—অভিন্নতা, বিৰোধাভাস আৰু নিৰ্মধ্যম।
১০. তৰ্কবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে সমালোচনামূলক চিন্তা বৃদ্ধি কৰে।
১১. পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞান প্ৰাচীন আৰু ভাষাভিত্তিক।
১২. প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান আধুনিক আৰু প্ৰতীকভিত্তিক।
১৩. মিলৰ সংজ্ঞা আংশিকভাৱে উপযুক্ত, কিন্তু সম্পূৰ্ণ নহয়।
১৪. তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞানসমূহৰ বিজ্ঞান আৰু কলাসমূহৰ কলা।
১৫. দৈনন্দিন জীৱনৰ শুদ্ধ সিদ্ধান্তৰ বাবে তৰ্কবিজ্ঞান অতি উপযোগী।
উপসংহাৰ
তৰ্কবিজ্ঞান মানুহৰ বৌদ্ধিক জীৱনৰ এক মৌলিক বিষয়। ই কেৱল পৰীক্ষাৰ বিষয় নহয়; দৈনন্দিন চিন্তা, আলোচনা, অধ্যয়ন, বিজ্ঞান আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে ইয়াৰ প্ৰয়োজন আছে। আকাৰগত আৰু বস্তুগত সত্যতা, প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ জ্ঞান, পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানৰ পাৰ্থক্য, তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ আৰু উপযোগিতা ভালদৰে আয়ত্ত কৰিলে এই অধ্যায়ৰ সকলো ধৰণৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ লিখিব পাৰি।