AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (ভাৰত: মানুহ আৰু অৰ্থনীতি) বিষয়ৰ প্ৰথম অধ্যায় “জনসংখ্যা: বিতৰণ, ঘনত্ব, বৃদ্ধি আৰু গঠন” (Population: Distribution, Density, Growth and Composition) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু পৰীক্ষামুখী হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
Class 12 Geography Answer Assamese Medium
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
ভাৰতবৰ্ষ হৈছে চীনৰ পিছতেই বিশ্বৰ দ্বিতীয় সৰ্বাধিক জনসংখ্যাৰ দেশ। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যা হৈছে ১২১০ নিযুত (১.২১ বিলিয়ন)। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণ অতি অসমান। উত্তৰ প্ৰদেশ, মহাৰাষ্ট্ৰ, বিহাৰ, পশ্চিমবংগ আৰু অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ আদি ৰাজ্যত জনসংখ্যা সৰ্বাধিক। জনসংখ্যাৰ এই অসমান বিতৰণৰ আঁৰত প্ৰধানকৈ ভৌতিক কাৰক (যেনে- জলবায়ু, ভূ-প্ৰকৃতি, পানীৰ উপলব্ধতা) আৰু আৰ্থ-সামাজিক তথা ঐতিহাসিক কাৰকসমূহ (যেনে- কৃষিকাৰ্যৰ বিকাশ, যাতায়াত ব্যৱস্থা, ঔদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণ) জড়িত হৈ আছে।
জনসংখ্যাৰ ঘনত্বৰ ক্ষেত্ৰতো ভাৰতত ব্যাপক তাৰতম্য দেখা যায়। ২০১১ চনৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ গড় ঘনত্ব হৈছে প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত ৩৮২ জন। বিহাৰ (১১০২ জন) আৰু পশ্চিমবংগত (১০২৯ জন) ঘনত্ব সৰ্বাধিক হোৱাৰ বিপৰীতে অৰুণাচল প্ৰদেশত ইয়াৰ পৰিমাণ সৰ্বনিম্ন (মাত্ৰ ১৭ জন)। ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰো সময়ৰ লগে লগে সলনি হৈছে। ইয়াক প্ৰধানকৈ চাৰিটা পৰ্যায়ত ভগোৱা হয়— ১৯০১-১৯২১ চনলৈ স্থবিৰ বা লেহেমীয়া বৃদ্ধিৰ পৰ্যায়, ১৯২১-১৯৫১ চনলৈ ক্ৰমবৰ্ধমান বৃদ্ধিৰ পৰ্যায়, ১৯৫১-১৯৮১ চনলৈ জনসংখ্যাৰ বিস্ফোৰণৰ পৰ্যায় আৰু ১৯৮১ চনৰ পৰা বৰ্তমানলৈকে হ্ৰাসমান বৃদ্ধিৰ পৰ্যায়।
জনসংখ্যাৰ গঠনৰ দিশৰ পৰা চালে দেখা যায় যে ভাৰতৰ প্ৰায় ৬৮.৮% লোক গ্ৰাম্য অঞ্চলত বাস কৰে আৰু মাত্ৰ ৩১.১৬% লোক নগৰ অঞ্চলত বাস কৰে। অৱশ্যে শেহতীয়া দশকবোৰত নগৰীকৰণৰ হাৰ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে। ভাষিক গঠনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতত ২২ টা অনুসূচিত ভাষা আছে, যাৰ ভিতৰত হিন্দীভাষী লোকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক। ধৰ্মীয় গঠনৰ ফালৰ পৰা হিন্দু ধৰ্মাৱলম্বী লোকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক (৭৯.৮%), তাৰ পিছতেই মুছলমান (১৪.২%), খ্ৰীষ্টান, শিখ, বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ লোক আছে। বৃত্তিমূলক গঠনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ কৰ্মক্ষম লোকৰ সৰ্ববৃহৎ অংশ (প্ৰায় ৫৪.৬%) এতিয়াও কৃষি খণ্ডৰ লগত জড়িত হৈ আছে, যিয়ে দেশখনৰ কৃষি-নিৰ্ভৰশীলতা প্ৰমাণ কৰে।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Textbook Solutions)
প্ৰশ্ন ১: শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ জনসংখ্যা কিমান?
(a) ১০২৮ নিযুত (b) ৩১৮২ নিযুত (c) ৩২৮৭ নিযুত (d) ১২১০ নিযুত
উত্তৰ: (d) ১২১০ নিযুত।
(ii) ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব সৰ্বাধিক?
(a) পশ্চিমবংগ (b) কেৰালা (c) উত্তৰ প্ৰদেশ (d) বিহাৰ
উত্তৰ: (d) বিহাৰ।
(iii) ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যত নগৰীয়া জনসংখ্যাৰ হাৰ সৰ্বাধিক?
(a) তামিলনাডু (b) মহাৰাষ্ট্ৰ (c) কেৰালা (d) গোৱা
উত্তৰ: (d) গোৱা।
(iv) ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ভাষিক গোটটো কি?
(a) চীন-তীব্বতীয় (b) ইণ্ডো-আৰ্য (c) অষ্ট্ৰিক (d) দ্ৰাবিড়ীয়
উত্তৰ: (b) ইণ্ডো-আৰ্য।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) অতি গৰম আৰু শুকান তথা অতি চেঁচা আৰু সেমেকা অঞ্চলবোৰত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব কম। এই কথাষাৰৰ ভিত্তিত জনসংখ্যাৰ বিতৰণত জলবায়ুৰ প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: জলবায়ুৱে জনসংখ্যাৰ বিতৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলায়। অতি গৰম আৰু শুকান (যেনে- ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি) বা অতি চেঁচা আৰু সেমেকা (যেনে- হিমালয়ৰ পাৰ্বত্য অঞ্চল) জলবায়ু মানুহৰ বসবাস আৰু কৃষিকাৰ্যৰ বাবে অনুকূল নহয়। সেয়েহে এনে প্ৰতিকূল জলবায়ুৰ অঞ্চলবোৰত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব অতি কম হয়। আনহাতে, অনুকূল জলবায়ুৰ অঞ্চলত জনসংখ্যা বেছি হয়।
(ii) ভাৰতৰ কোনবোৰ ৰাজ্যত গ্ৰাম্য জনসংখ্যা বেছি? ইয়াৰ এটা কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ হিমাচল প্ৰদেশ, বিহাৰ, অসম, ওড়িশা আদি ৰাজ্যত গ্ৰাম্য জনসংখ্যাৰ হাৰ অতি বেছি। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ হৈছে এই ৰাজ্যসমূহত ঔদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণৰ মাত্ৰা তুলনামূলকভাৱে কম আৰু সৰহসংখ্যক লোক জীৱিকাৰ বাবে প্ৰাথমিক বৃত্তি অৰ্থাৎ কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
(iii) ভাৰতৰ কিছুমান ৰাজ্যত কৰ্মত অংশগ্ৰহণৰ হাৰ আন ৰাজ্যতকৈ বেছি কিয়?
উত্তৰ: ভাৰতৰ যিবোৰ ৰাজ্যত অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ স্তৰ নিম্ন, সেইবোৰ ৰাজ্যত (যেনে- হিমাচল প্ৰদেশ, ছত্তীশগড়, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ) কৰ্মত অংশগ্ৰহণৰ হাৰ বেছি। কাৰণ, অৰ্থনৈতিকভাৱে পিছপৰা অঞ্চলত জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে প্ৰায়ভাগ মানুহেই (যেনে- মহিলা আৰু শিশুসহ) কোনো নহয় কোনো শ্ৰম বা কৃষিকাৰ্যত নিয়োজিত হ’বলগীয়া হয়।
(iv) ‘ভাৰতীয় শ্ৰমিকৰ সৰ্ববৃহৎ অংশটো কৃষি খণ্ডৰ লগত জড়িত।’ – ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰত এখন কৃষিভিত্তিক দেশ। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ মুঠ শ্ৰমিকৰ প্ৰায় ৫৪.৬% লোক খেতিয়ক আৰু কৃষি শ্ৰমিক হিচাপে নিয়োজিত। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ হৈছে দেশখনৰ ঔদ্যোগিক আৰু সেৱা খণ্ডই এতিয়াও পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে নিয়োগৰ সুবিধা সৃষ্টি কৰিব পৰা নাই, যাৰ ফলত গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ সৰহসংখ্যক লোক জীৱিকাৰ বাবে কৃষিৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল হৈ আছে।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰায় ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্বৰ স্থানিক বিতৰণৰ আৰ্হিটো আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্বৰ স্থানিক বিতৰণ অতি অসমান। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ গড় ঘনত্ব হৈছে প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত ৩৮২ জন। এই ঘনত্ব ৰাজ্যভেদে ভিন্ন হয়। উত্তৰ ভাৰতৰ সমতল ভূমি আৰু উপকূলীয় অঞ্চলসমূহত ঘনত্ব সৰ্বাধিক। উদাহৰণস্বৰূপে, বিহাৰ (১১০২ জন), পশ্চিমবংগ (১০২৯ জন), আৰু উত্তৰ প্ৰদেশত (৮২৮ জন) ঘনত্ব অতি বেছি। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ হৈছে সাৰুৱা মাটি, অনুকূল জলবায়ু আৰু উন্নত যাতায়াত ব্যৱস্থা। কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহৰ ভিতৰত দিল্লীৰ ঘনত্ব সৰ্বাধিক (১১,২৯৭ জন)।
আনহাতে, অসম, গুজৰাট, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, হাৰিয়ানা, ঝাৰখণ্ড আদি ৰাজ্যত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব মধ্যমীয়া। ইয়াৰ বিপৰীতে হিমালয়ৰ পাৰ্বত্য ৰাজ্যসমূহ, উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহ (অসমক বাদ দি) আৰু ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি অঞ্চলত ঘনত্ব অতি কম। অৰুণাচল প্ৰদেশত ঘনত্ব সৰ্বনিম্ন (প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত মাত্ৰ ১৭ জন)। প্ৰতিকূল জলবায়ু, ওখোৰা-মোখোৰা ভূ-প্ৰকৃতি আৰু যাতায়াতৰ অসুবিধাৰ বাবেই এই অঞ্চলবোৰত জনবসতি সেৰেঙা।
(ii) ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ বৃত্তিমূলক গঠনৰ এটি বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ বৃত্তিমূলক গঠন বুলিলে দেশখনৰ কৰ্মক্ষম লোকসকল কোন কোন অৰ্থনৈতিক খণ্ডত নিয়োজিত হৈ আছে, তাক বুজায়। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ বৃত্তিমূলক গঠনৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হৈছে প্ৰাথমিক খণ্ডৰ প্ৰাধান্য। ভাৰতৰ মুঠ শ্ৰমিকৰ সৰ্ববৃহৎ অংশ অৰ্থাৎ প্ৰায় ৫৪.৬% লোক প্ৰাথমিক খণ্ডত (কৃষি আৰু আনুষংগিক কাৰ্য) নিয়োজিত। ইয়াৰ ভিতৰত খেতিয়ক আৰু কৃষি শ্ৰমিক দুয়োটা অন্তৰ্ভুক্ত। ই ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ কৃষি-নিৰ্ভৰশীলতা প্ৰমাণ কৰে।
দ্বিতীয়ক আৰু তৃতীয়ক খণ্ডৰ ক্ষেত্ৰত, দেশৰ মাত্ৰ ৩.৮% শ্ৰমিক ঘৰুৱা উদ্যোগত আৰু ৪১.৬% শ্ৰমিক অন্যান্য কাৰ্যত (যেনে- নিৰ্মাণ, বেপাৰ-বাণিজ্য, পৰিবহণ আৰু সেৱা খণ্ড) নিয়োজিত। শেহতীয়া দশকবোৰত কৃষি খণ্ডৰ পৰা সেৱা আৰু উদ্যোগ খণ্ডলৈ শ্ৰমিকৰ স্থানান্তৰ ঘটিছে যদিও ইয়াৰ হাৰ এতিয়াও লেহেমীয়া। ইয়াৰ উপৰিও বৃত্তিমূলক গঠনত লিংগভিত্তিক পাৰ্থক্যও স্পষ্ট। তিনিওটা খণ্ডতেই পুৰুষ শ্ৰমিকৰ সংখ্যা মহিলা শ্ৰমিকতকৈ বহুগুণে বেছি। অৱশ্যে প্ৰাথমিক খণ্ডত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ তুলনামূলকভাৱে বেছি দেখা যায়।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যত জনসংখ্যা সৰ্বাধিক? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: উত্তৰ প্ৰদেশত জনসংখ্যা সৰ্বাধিক।
২. ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ‘জনসংখ্যাৰ বিস্ফোৰণ’ৰ সময়ছোৱা কোনটো? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ১৯৫১ চনৰ পৰা ১৯৮১ চনলৈকে সময়ছোৱাক ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ বিস্ফোৰণৰ সময় বুলি কোৱা হয়।
৩. প্ৰধান শ্ৰমিক আৰু প্ৰান্তিক শ্ৰমিকৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: যিজন ব্যক্তিয়ে বছৰটোৰ ভিতৰত কমেও ১৮৩ দিন (বা ছমাহ) কাম কৰে, তেওঁক প্ৰধান শ্ৰমিক বোলে। আনহাতে, যিজন ব্যক্তিয়ে বছৰটোৰ ভিতৰত ১৮৩ দিনতকৈ কম সময় কাম কৰে, তেওঁক প্ৰান্তিক শ্ৰমিক বোলে।
৪. ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণত প্ৰভাৱ পেলোৱা দুটা ভৌতিক কাৰক উল্লেখ কৰা। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণত প্ৰভাৱ পেলোৱা দুটা ভৌতিক কাৰক হৈছে— (ক) ভূ-প্ৰকৃতি (সমতল ভূমিত জনসংখ্যা বেছি হয়) আৰু (খ) জলবায়ু (অনুকূল জলবায়ুত জনবসতি ঘন হয়)।
৫. ভাৰতৰ চাৰিটা প্ৰধান ভাষা পৰিয়ালৰ নাম লিখা। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ চাৰিটা প্ৰধান ভাষা পৰিয়াল হৈছে— অষ্ট্ৰিক (নিশাদ), দ্ৰাবিড়ীয় (দ্ৰাবিড়), চীন-তীব্বতীয় (কিৰাত), আৰু ইণ্ডো-ইউৰোপীয় (আৰ্য)।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ চাৰিটা পৰ্যায় কি কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ চাৰিটা পৰ্যায় হৈছে— প্ৰথম পৰ্যায় (১৯০১-১৯২১) যাক স্থবিৰ বা লেহেমীয়া বৃদ্ধিৰ পৰ্যায় বোলা হয়। দ্বিতীয় পৰ্যায় (১৯২১-১৯৫১) যাক ক্ৰমবৰ্ধমান বৃদ্ধিৰ পৰ্যায় বোলা হয়। তৃতীয় পৰ্যায় (১৯৫১-১৯৮১) যাক জনসংখ্যাৰ বিস্ফোৰণৰ পৰ্যায় বোলা হয়। আৰু চতুৰ্থ পৰ্যায় (১৯৮১-বৰ্তমানলৈ) যাক উচ্চ অথচ হ্ৰাসমান বৃদ্ধিৰ পৰ্যায় বুলি জনা যায়।
৭. ভাৰতৰ কৰ্মক্ষম জনসংখ্যাক কি কি ভাগত ভগোৱা হৈছে? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক অৱস্থাৰ ভিত্তিত ভাৰতৰ জনসংখ্যাক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত ভগোৱা হৈছে— প্ৰধান শ্ৰমিক (যিয়ে বছৰত ১৮৩ দিনতকৈ বেছি কাম কৰে), প্ৰান্তিক শ্ৰমিক (যিয়ে বছৰত ১৮৩ দিনতকৈ কম কাম কৰে), আৰু অশ্ৰমিক (যিয়ে কোনো অৰ্থনৈতিক কামত অংশগ্ৰহণ নকৰে)।
৮. ‘বেটী বচাও, বেটী পঢ়াও’ অভিযানৰ মূল উদ্দেশ্য কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ‘বেটী বচাও, বেটী পঢ়াও’ অভিযানৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সমাজত কন্যা শিশুৰ ক্ৰমহ্ৰাসমান লিংগ অনুপাতৰ সমস্যাটো দূৰ কৰা আৰু কন্যা শিশুক শিক্ষা, সুৰক্ষা আৰু মৰ্যাদা প্ৰদান কৰি লিংগ বৈষম্য হ্ৰাস কৰা।
৯. ভাৰতৰ গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া জনসংখ্যাৰ গাঁথনিৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ প্ৰায় ৬৮.৮% লোক গ্ৰাম্য অঞ্চলত বাস কৰে। বিহাৰ, ছিকিম আদি ৰাজ্যত গ্ৰাম্য জনসংখ্যাৰ হাৰ অতি বেছি। আনহাতে, ভাৰতৰ নগৰীয়া জনসংখ্যাৰ হাৰ হৈছে ৩১.১৬%। যদিও নগৰীয়া জনসংখ্যাৰ হাৰ কম, তথাপিও অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা নগৰলৈ হোৱা প্ৰব্ৰজনৰ ফলত শেহতীয়া দশকবোৰত নগৰীকৰণৰ হাৰ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে। গোৱা, মহাৰাষ্ট্ৰ আদি ৰাজ্যত নগৰীয়া জনসংখ্যাৰ হাৰ বেছি।
১০. ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্বৰ তাৰতম্যৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা। [৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্বৰ তাৰতম্যৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হৈছে ভৌতিক, আৰ্থ-সামাজিক আৰু ঐতিহাসিক কাৰক। ভৌতিক কাৰকৰ ভিতৰত ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জলবায়ু প্ৰধান। সমতল ভূমি আৰু অনুকূল জলবায়ু থকা গংগা উপত্যকা আৰু উপকূলীয় অঞ্চলসমূহত কৃষি আৰু যাতায়াতৰ সুবিধা থকাৰ বাবে জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব সৰ্বাধিক। আনহাতে, পৰ্বতীয়া অঞ্চল আৰু মৰুভূমিৰ প্ৰতিকূল জলবায়ুৰ বাবে তাত ঘনত্ব কম। আৰ্থ-সামাজিক কাৰকৰ ভিতৰত ঔদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণ অন্যতম। দিল্লী, মুম্বাই, কলকাতা আদি মহানগৰসমূহত উদ্যোগ আৰু নিয়োগৰ সুবিধা থকাৰ বাবে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা মানুহৰ প্ৰব্ৰজন ঘটে, যাৰ ফলত এই অঞ্চলবোৰত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব অতিমাত্ৰা বৃদ্ধি পায়।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰা হয়? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: কোনো এখন ঠাইৰ মুঠ জনসংখ্যাক সেই ঠাইখনৰ মুঠ মাটিকালিৰে হৰণ কৰি জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব নিৰ্ণয় কৰা হয়। অৰ্থাৎ, জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব = মুঠ জনসংখ্যা / মুঠ মাটিকালি।
২. শৰীৰবৃত্তীয় ঘনত্ব (Physiological density) আৰু কৃষিজ ঘনত্ব (Agricultural density) কাক বোলে? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: মুঠ জনসংখ্যাক মুঠ কৃষিজ মাটিকালিৰে হৰণ কৰিলে শৰীৰবৃত্তীয় ঘনত্ব পোৱা যায়। আনহাতে, মুঠ কৃষিভিত্তিক জনসংখ্যাক (খেতিয়ক আৰু কৃষি শ্ৰমিক) মুঠ কৃষিজ মাটিকালিৰে হৰণ কৰিলে কৃষিজ ঘনত্ব পোৱা যায়।
৩. ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যত জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ সৰ্বনিম্ন? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: কেৰালা ৰাজ্যত জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ সৰ্বনিম্ন (৯.৪%)।
৪. ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ধৰ্মীয় সংখ্যালঘু গোটটো কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ধৰ্মীয় সংখ্যালঘু গোটটো হৈছে মুছলমান সম্প্ৰদায় (১৪.২%)।
৫. ভাৰতৰ কৰ্মক্ষম জনসংখ্যাৰ শ্ৰেণীবিভাজন (Occupational categories) কেইটা আৰু কি কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ কৰ্মক্ষম জনসংখ্যাক চাৰিটা প্ৰধান ভাগত ভগোৱা হৈছে— খেতিয়ক, কৃষি শ্ৰমিক, ঘৰুৱা উদ্যোগৰ শ্ৰমিক, আৰু অন্যান্য শ্ৰমিক।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. কি কাৰণত ভাৰতৰ কিছুমান ৰাজ্যত গ্ৰাম্য-নগৰীয়া প্ৰব্ৰজনৰ হাৰ বেছি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ কিছুমান ৰাজ্যত গ্ৰাম্য-নগৰীয়া প্ৰব্ৰজনৰ হাৰ বেছি হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণ হৈছে নগৰ অঞ্চলত থকা উন্নত অৰ্থনৈতিক আৰু নিয়োগৰ সুবিধা। দিল্লী, মুম্বাই, কলকাতা, বেংগালুৰু আদি মহানগৰসমূহত ঔদ্যোগিক বিকাশ আৰু উন্নত আন্তঃগাঁথনিৰ বাবে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা কৰ্মসংস্থাপনৰ আশাত বৃহৎ সংখ্যক লোকৰ প্ৰব্ৰজন ঘটে। ইয়াৰ উপৰিও নগৰ অঞ্চলত শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য সেৱাৰ উন্নত সুবিধাও প্ৰব্ৰজনৰ অন্যতম কাৰণ।
৭. ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ ধৰ্মীয় গাঁথনিৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ধৰ্ম হৈছে ভাৰতীয় সমাজৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতত হিন্দু ধৰ্মাৱলম্বী লোকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক (৭৯.৮%)। ইয়াৰ পিছতেই মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ লোক আছে (১৪.২%), যিসকল জম্মু-কাশ্মীৰ, পশ্চিমবংগ, কেৰালা আদি ৰাজ্যত বেছিকৈ কেন্দ্ৰীভূত। খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ লোকসকল (২.৩%) প্ৰধানকৈ উত্তৰ-পূবৰ পাহাৰীয়া ৰাজ্য আৰু গোৱা, কেৰালাত পোৱা যায়। ইয়াৰ উপৰিও শিখ (১.৭%), বৌদ্ধ (০.৭%) আৰু জৈন (০.৪%) ধৰ্মৰ লোক ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত সিঁচৰতি হৈ আছে।
৮. কিশোৰ-কিশোৰীসকলৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগত জড়িত প্ৰত্যাহ্বানসমূহ কি কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ২০.৯% হৈছে কিশোৰ-কিশোৰী (১০-১৯ বছৰ বয়সৰ)। এই যুৱ প্ৰজন্ম দেশৰ ভৱিষ্যত যদিও ইহঁতৰ লগত বহুতো প্ৰত্যাহ্বান জড়িত হৈ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰধান সমস্যাসমূহ হৈছে— কম বয়সতে বিবাহ, নিৰক্ষৰতা (বিশেষকৈ মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত), বিদ্যালয় আধাতে এৰা, পুষ্টিহীনতা, কিশোৰী মাতৃৰ উচ্চ মৃত্যুৰ হাৰ, ড্ৰাগছ আৰু নিচাযুক্ত দ্ৰব্যৰ ব্যৱহাৰ, আৰু কিশোৰ অপৰাধ। এই সমস্যাসমূহ দূৰ কৰিবলৈ চৰকাৰে উপযুক্ত শিক্ষা আৰু নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
৯. ৰাষ্ট্ৰীয় যুৱ নীতি (NYP-2014) ৰ মূল লক্ষ্য কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ২০১৪ চনত গ্ৰহণ কৰা ৰাষ্ট্ৰীয় যুৱ নীতিৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ভাৰতৰ যুৱপ্ৰজন্মক তেওঁলোকৰ সম্পূৰ্ণ সম্ভাৱনা বিকাশ কৰিবলৈ সৱলীকৰণ কৰা আৰু তেওঁলোকৰ জৰিয়তে ভাৰতক বিশ্বৰ দৰবাৰত এক উপযুক্ত স্থান লাভ কৰাত সহায় কৰা। এই নীতিত ১৫-২৯ বছৰ বয়সৰ লোকসকলক ‘যুৱ’ হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে।
১০. ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণত আৰ্থ-সামাজিক আৰু ঐতিহাসিক কাৰকৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা। [৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণত আৰ্থ-সামাজিক আৰু ঐতিহাসিক কাৰকসমূহে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ঐতিহাসিকভাৱে যিবোৰ অঞ্চলত প্ৰাচীন কালৰে পৰা স্থায়ী কৃষিকাৰ্য আৰু মানৱ বসতি গঢ় লৈ উঠিছিল, সেইবোৰ অঞ্চলত (যেনে- গংগা উপত্যকা আৰু উপকূলীয় সমভূমি) বৰ্তমানো জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব অতি বেছি। আৰ্থ-সামাজিক কাৰকৰ ভিতৰত যাতায়াত ব্যৱস্থাৰ বিকাশ, ঔদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণ প্ৰধান। যিবোৰ অঞ্চলত খনিজ সম্পদ আৰু শক্তিৰ উৎস পোৱা যায় (যেনে- ঝাৰখণ্ড), তাত উদ্যোগ গঢ় লৈ উঠাৰ বাবে জনসংখ্যা বৃদ্ধি পায়। একেদৰে, উন্নত যাতায়াত আৰু নিয়োগৰ সুবিধা থকাৰ বাবে দিল্লী, মুম্বাই, পুনে আদি নগৰীয়া অঞ্চলসমূহত গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা বৃহৎ সংখ্যক লোকৰ প্ৰব্ৰজন ঘটে, যাৰ ফলত এই অঞ্চলবোৰত জনসংখ্যাৰ কেন্দ্ৰীভৱন সৰ্বাধিক হয়।
