AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (ভাৰত: মানুহ আৰু অৰ্থনীতি) বিষয়ৰ নৱম অধ্যায় “নিৰ্বাচিত বিষয় আৰু সমস্যাৰ ভৌগোলিক দৃষ্টিভংগী” (Geographical Perspective on Selected Issues and Problems) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু পৰীক্ষামুখী হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
এই অধ্যায়টোত মানৱ সমাজৰ ক্ৰমবৰ্ধমান কাৰ্যকলাপৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বিভিন্ন পাৰিপাৰ্শ্বিক আৰু আৰ্থ-সামাজিক সমস্যাসমূহৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে। দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু ঔদ্যোগীকৰণৰ ফলত পৰিৱেশ প্ৰদূষণ এক ভয়ংকৰ সমস্যা হৈ পৰিছে। প্ৰদূষণক প্ৰধানকৈ পানী প্ৰদূষণ, বায়ু প্ৰদূষণ, ভূমি প্ৰদূষণ আৰু শব্দ প্ৰদূষণ হিচাপে ভাগ কৰা হৈছে। উদ্যোগ, কৃষি আৰু ঘৰুৱা আৱৰ্জনাৰ ফলত পানী প্ৰদূষিত হয়, যিয়ে ডায়েৰিয়া, হেপাটাইটিছ আদি ৰোগৰ সৃষ্টি কৰে। গংগা আৰু যমুনাৰ দৰে নদীসমূহ বৰ্তমান অতিমাত্ৰা প্ৰদূষিত। আনহাতে, জীৱাশ্ম ইন্ধন দহন আৰু উদ্যোগৰ ধোঁৱাৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ হয়, যিয়ে শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ আৰু এচিড বৰষুণৰ সৃষ্টি কৰে। যান-বাহন আৰু কল-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গত তীব্ৰ শব্দই মানুহৰ স্নায়ুতন্ত্ৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলায়।
নগৰীয়া আৱৰ্জনা নিষ্কাসন বৰ্তমান ভাৰতৰ মহানগৰসমূহৰ বাবে এক বৃহৎ প্ৰত্যাহ্বান। উপযুক্ত আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ অভাৱত ই স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে। ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে, কৰ্মসংস্থাপন আৰু উন্নত জীৱনধাৰণৰ আশাত গ্ৰামাঞ্চলৰ পৰা নগৰলৈ হোৱা ব্যাপক প্ৰব্ৰজনে নগৰসমূহত জনসংখ্যাৰ হেঁচা বৃদ্ধি কৰিছে। ইয়াৰ ফলশ্ৰুতিত মুম্বাইৰ ধাৰাৱীৰ (Dharavi) দৰে বৃহৎ বস্তি অঞ্চলৰ (Slums) সৃষ্টি হৈছে, য’ত মানুহে অস্বাস্থ্যকৰ আৰু শোচনীয় অৱস্থাত জীৱন নিৰ্বাহ কৰিবলগীয়া হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও, অবৈজ্ঞানিক কৃষি পদ্ধতি, জলসিঞ্চনৰ কুপ্ৰভাৱ আৰু বনানীকৰণৰ অভাৱত ভূমিৰ অৱনমন (Land Degradation) ঘটিছে। অৱশ্যে, মধ্যপ্ৰদেশৰ ঝাবুৱা জিলা আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ দৌৰালাৰ দৰে অঞ্চলত স্থানীয় ৰাইজৰ অংশগ্ৰহণ আৰু সজাগতাৰ জৰিয়তে পৰিৱেশ পুনৰুদ্ধাৰৰ সফল নিদৰ্শনো দেখিবলৈ পোৱা গৈছে।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
প্ৰশ্ন ১: শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) তলৰ কোনখন নদী সৰ্বাধিক প্ৰদূষিত?
(a) ব্ৰহ্মপুত্ৰ (b) শতদ্ৰু (c) যমুনা (d) গোদাৱৰী
উত্তৰ: (c) যমুনা।
(ii) তলৰ কোনটো ৰোগ পানী প্ৰদূষণৰ ফলত হয়?
(a) কনজাংটিভাইটিছ (b) ডায়েৰিয়া (c) শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত সংক্ৰমণ (d) ব্ৰংকাইটিছ
উত্তৰ: (b) ডায়েৰিয়া।
(iii) তলৰ কোনটো এচিড বৰষুণৰ কাৰণ?
(a) পানী প্ৰদূষণ (b) ভূমি প্ৰদূষণ (c) শব্দ প্ৰদূষণ (d) বায়ু প্ৰদূষণ
উত্তৰ: (d) বায়ু প্ৰদূষণ।
(iv) আকৰ্ষণী আৰু বিকৰ্ষণী কাৰকসমূহ (Push and pull factors) কিহৰ লগত জড়িত?
(a) প্ৰব্ৰজন (b) ভূমি অৱনমন (c) বস্তি অঞ্চল (d) বায়ু প্ৰদূষণ
উত্তৰ: (a) প্ৰব্ৰজন।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) প্ৰদূষণ (Pollution) আৰু প্ৰদূষকৰ (Pollutants) মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: মানৱ কাৰ্যকলাপৰ ফলত নিৰ্গত আৱৰ্জনা আৰু ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থই পৰিৱেশৰ স্বাভাৱিক অৱস্থা বিনষ্ট কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক প্ৰদূষণ বোলে। আনহাতে, যিবোৰ ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থ বা পদাৰ্থৰ কণিকাই (যেনে- ধোঁৱা, ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, প্লাষ্টিক) পৰিৱেশ প্ৰদূষিত কৰে, সেইবোৰক প্ৰদূষক বোলে।
(ii) বায়ু প্ৰদূষণৰ প্ৰধান উৎসসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: বায়ু প্ৰদূষণৰ প্ৰধান উৎসসমূহ হৈছে— কয়লা, পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেলৰ দৰে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ দহন, কল-কাৰখানা আৰু উদ্যোগৰ পৰা নিৰ্গত ধোঁৱা, খনন কাৰ্য, আৰু আৱৰ্জনা জ্বলোৱাৰ ফলত নিৰ্গত বিষাক্ত গেছ (যেনে- ছালফাৰ ডাই-অক্সাইড, কাৰ্বন মন’ক্সাইড)।
(iii) ভাৰতত নগৰীয়া আৱৰ্জনা নিষ্কাসনৰ লগত জড়িত প্ৰধান সমস্যাসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ নগৰসমূহত জনসংখ্যাৰ দ্ৰুত বৃদ্ধিৰ ফলত বৃহৎ পৰিমাণৰ কঠিন আৱৰ্জনা সৃষ্টি হয়। উপযুক্ত আৱৰ্জনা পেলোৱা স্থানৰ অভাৱ, অপৰ্যাপ্ত পৌৰ প্ৰশাসনৰ ব্যৱস্থা, আৰু আৱৰ্জনাবোৰ মুকলি ঠাইত বা ৰাস্তাৰ কাষত জমা হৈ থকাৰ ফলত দুৰ্গন্ধ আৰু মহ-মাখিৰ সৃষ্টি হৈ স্বাস্থ্যৰ গুৰুতৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে।
(iv) মানৱ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বায়ু প্ৰদূষণৰ প্ৰভাৱসমূহ কি কি?
উত্তৰ: বায়ু প্ৰদূষণে মানৱ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত ভয়ংকৰ প্ৰভাৱ পেলায়। ইয়াৰ ফলত শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ (যেনে- এজমা, ব্ৰংকাইটিছ), স্নায়ুতন্ত্ৰৰ ৰোগ, আৰু ৰক্ত সঞ্চালন তন্ত্ৰৰ বিভিন্ন সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়। নগৰীয়া ধোঁৱা-কুঁৱলীয়ে (Smog) মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ গুৰুতৰ ক্ষতি সাধন কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰায় ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) ভাৰতত পানী প্ৰদূষণৰ প্ৰকৃতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতত পানী প্ৰদূষণ এক গুৰুতৰ সমস্যা হিচাপে দেখা দিছে। দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু ঔদ্যোগীকৰণৰ ফলত নদী, হ্ৰদ আৰু ভূ-গৰ্ভৰ পানী ক্ৰমাগতভাৱে প্ৰদূষিত হৈছে। পানী প্ৰদূষণৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হৈছে ঔদ্যোগিক আৱৰ্জনা, নগৰীয়া নলা-নৰ্দমাৰ লেতেৰা পানী, আৰু কৃষিকাৰ্যত ব্যৱহৃত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰব্য। কল-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গত বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থসমূহ পোণপটীয়াভাৱে নদীত পেলোৱাৰ ফলত পানীৰ স্বাভাৱিক বিশুদ্ধতা নষ্ট হয়।
ভাৰতৰ প্ৰধান নদীসমূহ, বিশেষকৈ গংগা আৰু যমুনা বৰ্তমান অতিমাত্ৰা প্ৰদূষিত। দিল্লী আৰু ইটাৱাহৰ মাজত যমুনা নদী দেশৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক প্ৰদূষিত। কৃষিপথাৰৰ পৰা বৈ অহা ৰাসায়নিক সাৰ মিহলি পানীয়ে ভূ-গৰ্ভৰ পানীও প্ৰদূষিত কৰিছে, যাৰ ফলত পানীত ফ্ল’ৰাইড আৰু আৰ্ছেনিকৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পাইছে। এই প্ৰদূষিত পানী সেৱন কৰাৰ ফলত মানুহৰ মাজত ডায়েৰিয়া, হেপাটাইটিছ, আৰু কলেৰাৰ দৰে মাৰাত্মক জলবাহিত ৰোগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ ঘটিছে।
(ii) ভাৰতত বস্তি অঞ্চলৰ (Slums) সমস্যাসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ মহানগৰসমূহত বস্তি অঞ্চলৰ সমস্যা এক গুৰুতৰ আৰ্থ-সামাজিক আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক প্ৰত্যাহ্বান। গ্ৰামাঞ্চলৰ পৰা কৰ্মসংস্থাপনৰ আশাত চহৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰা দৰিদ্ৰ লোকসকলে চহৰৰ ব্যয়বহুল বাসস্থানৰ খৰচ বহন কৰিব নোৱাৰি ৰেলপথৰ কাষত, নলাৰ পাৰত বা খালী মাটিত জুপুৰী সাজি বসবাস কৰিবলৈ লয়। এই অঞ্চলসমূহকে বস্তি বোলা হয়। এছিয়াৰ সৰ্ববৃহৎ বস্তি অঞ্চল মুম্বাইৰ ‘ধাৰাৱী’ ইয়াৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।
বস্তি অঞ্চলসমূহত জীৱনধাৰণৰ মানদণ্ড অতি শোচনীয়। ইয়াত বিশুদ্ধ খোৱাপানী, অনাময় ব্যৱস্থা (sanitation), মুকলি বতাহ আৰু পোহৰৰ তীব্ৰ অভাৱ দেখা যায়। ঠেক আৰু ঘন জনবসতিপূৰ্ণ হোৱা বাবে ইয়াত সংক্ৰামক ৰোগ অতি দ্ৰুতগতিত বিয়পে। বস্তিৰ বাসিন্দাসকলে সাধাৰণতে কম মজুৰিৰ আৰু বিপদজনক কামত নিয়োজিত হয়। দৰিদ্ৰতা আৰু শিক্ষাৰ অভাৱৰ বাবে এই অঞ্চলসমূহত অপৰাধ, ড্ৰাগছৰ প্ৰচলন, আৰু সামাজিক বিশৃংখলতাৰ মাত্ৰা অধিক হয়।
(iii) ভূমি অৱনমন (Land degradation) হ্ৰাস কৰাৰ উপায়সমূহ পৰামৰ্শ দিয়া।
উত্তৰ: ভূমি অৱনমন হৈছে মাটিৰ উৰ্বৰতা আৰু উৎপাদন ক্ষমতা হ্ৰাস পোৱা প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াক ৰোধ কৰিবলৈ তলত দিয়া উপায়সমূহ গ্ৰহণ কৰিব পাৰি:
প্ৰথমতে, ব্যাপক হাৰত বৃক্ষৰোপণ আৰু বনানীকৰণ কৰিব লাগিব। গছৰ শিপাই মাটিক খামুচি ধৰি ৰাখে, যাৰ ফলত পানী আৰু বতাহৰ দ্বাৰা হোৱা গৰাখহনীয়া ৰোধ হয়।
দ্বিতীয়তে, কৃষিকাৰ্যত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰি জৈৱিক সাৰৰ (organic farming) ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰিব লাগিব। অত্যধিক ৰাসায়নিক পদাৰ্থই মাটিৰ স্বাভাৱিক গুণাগুণ নষ্ট কৰে।
তৃতীয়তে, অবৈজ্ঞানিক জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰ কৰিব লাগিব। অত্যধিক জলসিঞ্চনৰ ফলত মাটিত লৱণতা (salinity) বৃদ্ধি পায়। সেয়েহে পানীৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা প্ৰয়োজন।
চতুৰ্থতে, চৰণীয়া পথাৰৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰিব লাগিব যাতে অত্যধিক পশুচাৰণৰ ফলত মাটিৰ উপৰিভাগৰ আৱৰণ নষ্ট নহয়। ঝাবুৱা জিলাৰ দৰে জলবিভাজিকা ব্যৱস্থাপনা (Watershed management) কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰি স্থানীয় ৰাইজৰ অংশগ্ৰহণেৰে ভূমিৰ গুণাগুণ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব পাৰি।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 )
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. পানী প্ৰদূষণৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ উল্লেখ কৰা। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: পানী প্ৰদূষণৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হৈছে— উদ্যোগ আৰু কল-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গত বিষাক্ত ৰাসায়নিক আৱৰ্জনা পোণপটীয়াভাৱে নদীত পেলোৱা, আৰু কৃষিকাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰা ৰাসায়নিক সাৰ তথা কীটনাশক দ্ৰব্য বৰষুণৰ পানীৰ লগত উটি গৈ নদী বা হ্ৰদৰ পানীত মিহলি হোৱা।
২. বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত মানুহৰ দেহত সৃষ্টি হোৱা দুবিধ ৰোগৰ নাম লিখা। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত মানুহৰ দেহত সৃষ্টি হোৱা দুবিধ প্ৰধান ৰোগ হৈছে— শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ (যেনে- এজমা বা হাঁপানী) আৰু হাওঁফাওঁৰ কৰ্কট ৰোগ।
৩. ভাৰতৰ আটাইতকৈ প্ৰদূষিত নদী দুখনৰ নাম লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ আটাইতকৈ প্ৰদূষিত নদী দুখন হৈছে গংগা আৰু যমুনা।
৪. বস্তি অঞ্চলৰ (Slums) দুটা প্ৰধান সমস্যা উল্লেখ কৰা। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: বস্তি অঞ্চলৰ দুটা প্ৰধান সমস্যা হৈছে— বিশুদ্ধ খোৱাপানী আৰু উপযুক্ত অনাময় (sanitation) ব্যৱস্থাৰ তীব্ৰ অভাৱ, আৰু ঠেক তথা ঘন জনবসতিপূৰ্ণ পৰিৱেশৰ বাবে সংক্ৰামক ৰোগৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণ।
৫. ভূমি অৱনমন (Land degradation) বুলিলে কি বুজা? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক কাৰক (যেনে- গৰাখহনীয়া) বা মানৱসৃষ্ট কাৰকৰ (যেনে- অত্যধিক ৰাসায়নিক সাৰৰ ব্যৱহাৰ, অবৈজ্ঞানিক জলসিঞ্চন) ফলত মাটিৰ স্বাভাৱিক গুণাগুণ, উৰ্বৰতা আৰু উৎপাদন ক্ষমতা হ্ৰাস পোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোকে ভূমি অৱনমন বোলে।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. নগৰীয়া আৱৰ্জনা নিষ্কাসন (Urban waste disposal) কিয় ভাৰতত এক গুৰুতৰ সমস্যা হিচাপে দেখা দিছে? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ মহানগৰসমূহত দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু ঔদ্যোগীকৰণৰ ফলত প্ৰতিদিনে বৃহৎ পৰিমাণৰ কঠিন আৱৰ্জনা (যেনে- প্লাষ্টিক, ভঙা কাঁচ, ঘৰুৱা আৰু ঔদ্যোগিক পেলনীয়া সামগ্ৰী) সৃষ্টি হয়। এই আৱৰ্জনাসমূহ সঠিকভাৱে নিষ্কাসন কৰিবলৈ চহৰবোৰত পৰ্যাপ্ত স্থান আৰু উন্নত ব্যৱস্থাপনাৰ অভাৱ। ফলস্বৰূপে, আৱৰ্জনাসমূহ মুকলি ঠাইত বা ৰাস্তাৰ কাষত দ’ম হৈ থাকে। ইয়াৰ পৰা ওলোৱা দুৰ্গন্ধ আৰু মহ-মাখিয়ে বিভিন্ন মাৰাত্মক ৰোগৰ সৃষ্টি কৰে। তদুপৰি, ঔদ্যোগিক আৱৰ্জনা নদীত পেলোৱাৰ ফলত জল প্ৰদূষণৰ মাত্ৰাও ভয়ংকৰভাৱে বৃদ্ধি পাইছে।
৭. গ্ৰাম্য-নগৰীয়া প্ৰব্ৰজনৰ (Rural-urban migration) প্ৰধান কাৰণসমূহ কি কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা নগৰলৈ মানুহে প্ৰব্ৰজন কৰাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহক ‘আকৰ্ষণী’ (Pull) আৰু ‘বিকৰ্ষণী’ (Push) কাৰক হিচাপে ভগাব পাৰি। গ্ৰামাঞ্চলত দৰিদ্ৰতা, নিবনুৱা সমস্যা, কৃষিভূমিৰ অভাৱ, আৰু নিম্ন জীৱনধাৰণৰ মানদণ্ডই মানুহক গাঁও এৰিবলৈ বাধ্য কৰে (বিকৰ্ষণী কাৰক)। আনহাতে, নগৰ অঞ্চলত থকা উন্নত কৰ্মসংস্থাপনৰ সুবিধা, উদ্যোগ আৰু সেৱা খণ্ডৰ প্ৰসাৰ, উন্নত শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য সেৱা, আৰু আকৰ্ষণীয় জীৱনশৈলীয়ে মানুহক নগৰলৈ আকৰ্ষিত কৰে (আকৰ্ষণী কাৰক)।
৮. শব্দ প্ৰদূষণৰ (Noise pollution) উৎস আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: শব্দ প্ৰদূষণৰ প্ৰধান উৎসসমূহ হৈছে— যান-বাহনৰ তীব্ৰ শব্দ, উৰাজাহাজ, কল-কাৰখানাৰ গধুৰ যন্ত্ৰপাতি, নিৰ্মাণ কাৰ্য, আৰু উৎসৱ-পাৰ্বনত ব্যৱহাৰ কৰা লাউডস্পীকাৰ। শব্দ প্ৰদূষণে মানুহৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক স্বাস্থ্যত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলায়। ইয়াৰ ফলত মানুহৰ শ্ৰৱণ শক্তি হ্ৰাস পায়, ৰক্তচাপ বৃদ্ধি হয়, মানসিক মানসিক চাপ আৰু নিদ্ৰাহীনতাৰ দৰে সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়। বিশেষকৈ মহানগৰসমূহত যান-বাহনৰ শব্দই সৰ্বাধিক প্ৰদূষণৰ সৃষ্টি কৰে, যিয়ে সাধাৰণ জীৱনযাত্ৰা ব্যাহত কৰে।
৯. ধাৰাৱী (Dharavi) বস্তি অঞ্চলৰ জীৱনধাৰণৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে এটি চমু টোকা লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: মহাৰাষ্ট্ৰৰ মুম্বাইত অৱস্থিত ‘ধাৰাৱী’ হৈছে এছিয়াৰ সৰ্ববৃহৎ বস্তি অঞ্চল। ইয়াত জীৱনধাৰণৰ অৱস্থা অতি শোচনীয়। ঠেক ৰাস্তা, মুকলি নৰ্দমা, আৰু লেতেৰা পৰিৱেশৰ মাজত লাখ লাখ মানুহে বসবাস কৰে। এটা সৰু কোঠাতে বহুতো লোকে একেলগে থাকিবলগীয়া হয়। বিশুদ্ধ খোৱাপানী আৰু অনাময় ব্যৱস্থাৰ তীব্ৰ অভাৱৰ বাবে ইয়াত সঘনাই ৰোগ বিয়পে। ইমানবোৰ সমস্যা থকাৰ পিছতো ধাৰাৱী এক বৃহৎ অৰ্থনৈতিক কেন্দ্ৰ, য’ত চামৰাৰ সামগ্ৰী, মাটিৰ পাত্ৰ, আৰু আৱৰ্জনা পুনৰাৱৰ্তনৰ (recycling) দৰে বহুতো ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ গঢ়ি উঠিছে।
১০. পানী প্ৰদূষণ ৰোধ কৰাৰ বাবে কি কি ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰি? [৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: পানী প্ৰদূষণ ৰোধ কৰিবলৈ কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। প্ৰথমতে, উদ্যোগ আৰু কল-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গত বিষাক্ত ৰাসায়নিক আৱৰ্জনা পোণপটীয়াভাৱে নদী বা হ্ৰদত পেলোৱা কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ কৰিব লাগে। এই আৱৰ্জনাসমূহ পানীত পেলোৱাৰ আগতে শোধন (treatment) কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰিব লাগে।
দ্বিতীয়তে, নগৰ অঞ্চলৰ নলা-নৰ্দমাৰ লেতেৰা পানী নদীত পৰাৰ আগতে ‘ছিৱেজ ট্ৰিটমেণ্ট প্লান্ট’ৰ (Sewage Treatment Plant) জৰিয়তে পৰিষ্কাৰ কৰিব লাগে। তৃতীয়তে, কৃষিকাৰ্যত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰি জৈৱিক কৃষি (organic farming) পদ্ধতিৰ প্ৰসাৰ ঘটাব লাগে। চতুৰ্থতে, চৰকাৰে ‘নমামী গংগা’ৰ দৰে প্ৰকল্পসমূহ কঠোৰভাৱে ৰূপায়ণ কৰিব লাগে আৰু পানী প্ৰদূষণৰ বিৰুদ্ধে থকা আইনসমূহ (যেনে- Water Act, 1974) কঠোৰভাৱে বলৱৎ কৰিব লাগে। সৰ্বোপৰি, পানীৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰদূষণৰ ভয়াৱহতাৰ বিষয়ে জনসাধাৰণৰ মাজত ব্যাপক সজাগতা সৃষ্টি কৰিব লাগিব।
৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. ‘নমামী গংগা’ (Namami Gange) কাৰ্যসূচীৰ মূল উদ্দেশ্য কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ‘নমামী গংগা’ কাৰ্যসূচীৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে গংগা নদীৰ প্ৰদূষণ কাৰ্যকৰীভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু নদীখনৰ পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা তথা সংৰক্ষণ নিশ্চিত কৰা। ইয়াৰ লগতে নদীৰ পাৰত বৃক্ষৰোপণ আৰু সজাগতা সৃষ্টি কৰাও ইয়াৰ লক্ষ্য।
২. নগৰীয়া ধোঁৱা-কুঁৱলী (Urban Smog) কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত নগৰ অঞ্চলৰ আকাশত ধোঁৱা আৰু কুঁৱলীৰ সংমিশ্ৰণত সৃষ্টি হোৱা ক্ষতিকাৰক আৱৰণখনকে নগৰীয়া ধোঁৱা-কুঁৱলী বা আৰ্বান স্মগ বোলে।
৩. শব্দ প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা কি এককত জোখা হয়? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: শব্দ প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা ডেচিবেল (Decibels – dB) এককত জোখা হয়।
৪. গ্ৰাম্য-নগৰীয়া প্ৰব্ৰজনৰ এটা প্ৰধান ‘আকৰ্ষণী কাৰক’ (Pull factor) উল্লেখ কৰা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: নগৰ অঞ্চলত থকা উন্নত কৰ্মসংস্থাপনৰ সুবিধা আৰু উন্নত জীৱনধাৰণৰ মানদণ্ড হৈছে গ্ৰাম্য-নগৰীয়া প্ৰব্ৰজনৰ এটা প্ৰধান আকৰ্ষণী কাৰক।
৫. এছিয়াৰ সৰ্ববৃহৎ বস্তি অঞ্চলটোৰ নাম কি আৰু ই ক’ত অৱস্থিত? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: এছিয়াৰ সৰ্ববৃহৎ বস্তি অঞ্চলটোৰ নাম হৈছে ‘ধাৰাৱী’ (Dharavi) আৰু ই মহাৰাষ্ট্ৰৰ মুম্বাই চহৰত অৱস্থিত।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা নগৰ অঞ্চললৈ মানুহে কিয় প্ৰব্ৰজন কৰে? ইয়াৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা নগৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হৈছে— গ্ৰামাঞ্চলত কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ, দৰিদ্ৰতা, আৰু কৃষি খণ্ডত থকা নিম্ন আয়। মানুহে উন্নত জীৱিকা, শিক্ষা, আৰু স্বাস্থ্য সেৱাৰ সন্ধানত নগৰলৈ ঢাপলি মেলে। নগৰ অঞ্চলৰ ঔদ্যোগিক বিকাশ আৰু সেৱা খণ্ডৰ প্ৰসাৰে মানুহক আকৰ্ষণ কৰে। অৱশ্যে, এই দ্ৰুত প্ৰব্ৰজনৰ ফলত নগৰসমূহত জনসংখ্যাৰ হেঁচা বৃদ্ধি পায় আৰু বস্তি অঞ্চলৰ দৰে সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়।
৭. শব্দ প্ৰদূষণৰ প্ৰধান উৎসসমূহ কি কি আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ কেনেকুৱা? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: শব্দ প্ৰদূষণৰ প্ৰধান উৎসসমূহ হৈছে— কল-কাৰখানাৰ যন্ত্ৰপাতি, যান-বাহনৰ হৰ্ণ, উৰাজাহাজৰ শব্দ, নিৰ্মাণ কাৰ্য, আৰু উৎসৱ-পাৰ্বনত ব্যৱহাৰ কৰা লাউডস্পীকাৰ। শব্দ প্ৰদূষণে মানুহৰ স্বাস্থ্যত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলায়। ইয়াৰ ফলত শ্ৰৱণ শক্তি হ্ৰাস পোৱা, মানসিক মানসিক চাপ, ৰক্তচাপ বৃদ্ধি, আৰু নিদ্ৰাহীনতাৰ দৰে সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়। মহানগৰসমূহত যান-বাহনৰ শব্দই সৰ্বাধিক প্ৰদূষণৰ সৃষ্টি কৰে।
৮. মধ্যপ্ৰদেশৰ ঝাবুৱা জিলাত ভূমি অৱনমন ৰোধ কৰিবলৈ কি পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: মধ্যপ্ৰদেশৰ ঝাবুৱা জিলাত ভূমি অৱনমন ৰোধ কৰিবলৈ চৰকাৰ আৰু বেচৰকাৰী সংস্থাৰ (NGO) সহযোগত ‘জলবিভাজিকা ব্যৱস্থাপনা’ (Watershed Management) কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। স্থানীয় ভিল জনজাতিৰ লোকসকলে উমৈহতীয়া মাটিত গছপুলি ৰোপণ কৰাৰ লগতে পশুখাদ্যৰ বাবে ঘাঁহৰ খেতি কৰিছিল। তেওঁলোকে মুকলিভাৱে পশুচাৰণ কৰা বন্ধ কৰিছিল। এই সামূহিক প্ৰচেষ্টাৰ ফলত অঞ্চলটোৰ ভূমিৰ গুণাগুণ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে দৰিদ্ৰতা হ্ৰাস কৰাতো সহায় হৈছিল।
৯. পানী প্ৰদূষণে জলজ পৰিৱেশত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: উদ্যোগৰ পৰা নিৰ্গত বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, গধুৰ ধাতু, আৰু কৃষিপথাৰৰ পৰা বৈ অহা কীটনাশক দ্ৰব্য পানীত মিহলি হোৱাৰ ফলত পানীৰ গুণাগুণ সম্পূৰ্ণৰূপে নষ্ট হয়। এই প্ৰদূষকবোৰে পানীত দ্ৰৱীভূত হৈ থকা অক্সিজেনৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰে, যাৰ ফলত মাছ আৰু অন্যান্য জলজ প্ৰাণীৰ মৃত্যু হয়। ইয়াৰ উপৰিও, প্ৰদূষিত পানীয়ে জলজ উদ্ভিদৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধিত বাধা জন্মায় আৰু সমগ্ৰ জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰটো (aquatic ecosystem) ধ্বংসৰ মুখলৈ ঠেলি দিয়ে।
১০. উত্তৰ প্ৰদেশৰ দৌৰালা (Daurala) গাঁৱৰ পৰিৱেশ পুনৰুদ্ধাৰৰ আৰ্হিটো বৰ্ণনা কৰা। [৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: উত্তৰ প্ৰদেশৰ মীৰাটৰ সমীপৱৰ্তী দৌৰালা গাঁৱত উদ্যোগৰ পৰা নিৰ্গত আৱৰ্জনাৰ ফলত ভূ-গৰ্ভৰ পানী গধুৰ ধাতুৰে প্ৰদূষিত হৈ পৰিছিল, যিয়ে স্থানীয় ৰাইজৰ স্বাস্থ্যলৈ ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছিল। ২০০৩ চনত এটা বেচৰকাৰী সংস্থাই (NGO) এই সমস্যাটো পোহৰলৈ আনে।
ইয়াৰ পিছত স্থানীয় ৰাইজ, উদ্যোগৰ মালিক, আৰু প্ৰশাসনৰ যৌথ প্ৰচেষ্টাত পৰিৱেশ পুনৰুদ্ধাৰৰ এক আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰা হয়। গাঁৱৰ পানীৰ টেংকীৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা হয় আৰু বিশুদ্ধ পানী যোগানৰ বাবে অতিৰিক্ত পাইপলাইন বহুওৱা হয়। গাঁৱৰ পুখুৰীটো পৰিষ্কাৰ কৰি বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ (Rainwater harvesting) ব্যৱস্থা কৰা হয়, যাৰ ফলত ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা হ্ৰাস পায়। লগতে, পৰিৱেশ বিশুদ্ধ কৰিবলৈ ১০০০ জোপা গছপুলি ৰোপণ কৰা হয়। এই প্ৰচেষ্টাই প্ৰমাণ কৰে যে ৰাইজৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণেৰে পৰিৱেশৰ ডাঙৰ সমস্যাও সমাধান কৰিব পাৰি।
৪. গুৰুত্বপূৰ্ণ বহুমুখী বিকল্প প্ৰশ্ন
১. দিল্লী আৰু ইটাৱাহৰ মাজত কোনখন নদী সৰ্বাধিক প্ৰদূষিত?
(a) গংগা
(b) যমুনা
(c) সৰস্বতী
(d) নৰ্মদা
উত্তৰ: (b) যমুনা।
২. ‘নমামী গংগা’ প্ৰকল্প কোনখন নদীৰ পৰিষ্কাৰকৰণৰ লগত জড়িত?
(a) ব্ৰহ্মপুত্ৰ
(b) যমুনা
(c) গংগা
(d) গোদাৱৰী
উত্তৰ: (c) গংগা।
৩. তলৰ কোনটো জলবাহিত ৰোগ (Water-borne disease)?
(a) এজমা
(b) হেপাটাইটিছ
(c) কৰ্কট ৰোগ
(d) ব্ৰংকাইটিছ
উত্তৰ: (b) হেপাটাইটিছ।
৪. এছিয়াৰ সৰ্ববৃহৎ বস্তি অঞ্চল ‘ধাৰাৱী’ ক’ত অৱস্থিত?
(a) কলকাতা
(b) দিল্লী
(c) চেন্নাই
(d) মুম্বাই
উত্তৰ: (d) মুম্বাই।
৫. শব্দ প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা জোখা এককটো কি?
(a) মিটাৰ
(b) লিটাৰ
(c) ডেচিবেল (Decibel)
(d) হাৰ্টজ (Hertz)
উত্তৰ: (c) ডেচিবেল (Decibel)।
৬. গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা নগৰলৈ হোৱা প্ৰব্ৰজনৰ প্ৰধান কাৰণ কি?
(a) বিশুদ্ধ বতাহ
(b) কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধান
(c) কৃষি কাৰ্য
(d) বন্যপ্ৰাণী দৰ্শন
উত্তৰ: (b) কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধান।
৭. ‘জলবিভাজিকা ব্যৱস্থাপনা’ৰ (Watershed Management) জৰিয়তে ভূমি অৱনমন ৰোধ কৰা ঝাবুৱা জিলা কোন ৰাজ্যত অৱস্থিত?
(a) ৰাজস্থান
(b) গুজৰাট
(c) মধ্যপ্ৰদেশ
(d) মহাৰাষ্ট্ৰ
উত্তৰ: (c) মধ্যপ্ৰদেশ।
৮. তলৰ কোনটো গেছ এচিড বৰষুণৰ বাবে প্ৰধানকৈ জগৰীয়া?
(a) অক্সিজেন
(b) নাইট্ৰ’জেন
(c) ছালফাৰ ডাই-অক্সাইড
(d) হাইড্ৰ’জেন
উত্তৰ: (c) ছালফাৰ ডাই-অক্সাইড।
৯. দৌৰালা (Daurala) গাঁৱত ভূ-গৰ্ভৰ পানী কিহৰ দ্বাৰা প্ৰদূষিত হৈছিল?
(a) প্লাষ্টিক
(b) গধুৰ ধাতু (Heavy metals)
(c) কৃষিজাত আৱৰ্জনা
(d) ঘৰুৱা আৱৰ্জনা
উত্তৰ: (b) গধুৰ ধাতু (Heavy metals)।
১০. নগৰীয়া আৱৰ্জনা নিষ্কাসনৰ প্ৰধান সমস্যাটো কি?
(a) আৱৰ্জনাৰ অভাৱ
(b) উপযুক্ত পেলোৱা স্থানৰ অভাৱ
(c) অত্যধিক বৰষুণ
(d) যান-জঁট
উত্তৰ: (b) উপযুক্ত পেলোৱা স্থানৰ অভাৱ।
