AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (ভাৰত: মানুহ আৰু অৰ্থনীতি) বিষয়ৰ অষ্টম অধ্যায় “আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য” (International Trade) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু পৰীক্ষামুখী হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় সীমা অতিক্ৰম কৰি দুখন বা ততোধিক দেশৰ মাজত হোৱা সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ বিনিময়। কোনো দেশেই স্বাৱলম্বী নোহোৱা বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সকলোৰে বাবে লাভজনক। শেহতীয়া বছৰবোৰত ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ পৰিমাণ, সামগ্ৰীৰ গঠন আৰু দিশৰ ক্ষেত্ৰত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। যদিও বিশ্ব বাণিজ্যত ভাৰতৰ অংশগ্ৰহণ মাত্ৰ এক শতাংশৰ ওচৰা-উচৰি, তথাপিও বিশ্ব অৰ্থনীতিত ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ভাৰতৰ ৰপ্তানি বাণিজ্যত পৰম্পৰাগত সামগ্ৰীৰ (যেনে- চাহ, মৰাপাট) সলনি বৰ্তমান প্ৰস্তুতকৰণ খণ্ডৰ সামগ্ৰী, অভিযান্ত্ৰিক সামগ্ৰী, মুকুতা আৰু ৰত্ন আদিৰ প্ৰাধান্য বৃদ্ধি পাইছে। আনহাতে, আমদানিৰ ক্ষেত্ৰত খাৰুৱা তেল আৰু পেট্ৰ’লিয়ামজাত সামগ্ৰীয়ে শীৰ্ষস্থান অধিকাৰ কৰিছে, যিয়ে দেশৰ দ্ৰুত ঔদ্যোগীকৰণ আৰু বৰ্ধিত শক্তিৰ চাহিদাক প্ৰতিফলিত কৰে। ভাৰতৰ আমদানিৰ পৰিমাণ ৰপ্তানিতকৈ বেছি হোৱা বাবে দেশখনৰ বাণিজ্যৰ ভাৰসাম্য (Balance of Trade) প্ৰতিকূল বা ঋণাত্মক।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ প্ৰধান প্ৰৱেশদ্বাৰ (Gateways) হৈছে বন্দৰসমূহ। ভাৰতৰ সুদীৰ্ঘ উপকূলৰেখাত ১২ টা প্ৰধান আৰু ২০০ টাৰো অধিক মজলীয়া আৰু সৰু বন্দৰ আছে। পশ্চিম উপকূলৰ প্ৰধান বন্দৰসমূহৰ ভিতৰত কান্দলা (দীনদয়াল বন্দৰ), মুম্বাই (দেশৰ সৰ্ববৃহৎ বন্দৰ), জৱাহৰলাল নেহৰু বন্দৰ (মুম্বাইৰ চাপ কমাবলৈ নিৰ্মিত), মাৰ্মাগাঁও, নিউ মাংগালোৰ আৰু কোচি (আৰৱ সাগৰৰ ৰাণী) উল্লেখযোগ্য। আনহাতে, পূব উপকূলত কলকাতা (একমাত্ৰ নদী বন্দৰ), হালদিয়া, পাৰাদ্বীপ, বিশাখাপট্টনম (স্থলবেষ্টিত বন্দৰ), চেন্নাই (প্ৰাচীন কৃত্ৰিম বন্দৰ), এন্নোৰ আৰু টুটিকৰিন অৱস্থিত। এই বন্দৰসমূহৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ প্ৰায় ৯৫ শতাংশ (পৰিমাণৰ হিচাপত) বৈদেশিক বাণিজ্য পৰিচালিত হয়। ইয়াৰ উপৰিও, বহুমূলীয়া আৰু সোনকালে নষ্ট হোৱা সামগ্ৰীৰ দ্ৰুত সৰবৰাহৰ বাবে আকাশী পৰিবহণ বা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰসমূহেও গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
প্ৰশ্ন ১: শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) দুখন দেশৰ মাজত হোৱা বাণিজ্যক কি বোলা হয়?
(a) আভ্যন্তৰীণ বাণিজ্য (b) বহিঃবাণিজ্য (c) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য (d) স্থানীয় বাণিজ্য
উত্তৰ: (c) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য।
(ii) তলৰ কোনটো এটা স্থলবেষ্টিত (land-locked) পোতাশ্ৰয়?
(a) বিশাখাপট্টনম (b) মুম্বাই (c) এন্নোৰ (d) হালদিয়া
উত্তৰ: (a) বিশাখাপট্টনম।
(iii) ভাৰতৰ সৰ্বাধিক বৈদেশিক বাণিজ্য কিহৰ জৰিয়তে সম্পন্ন হয়?
(a) স্থল আৰু জলপথ (b) স্থল আৰু আকাশী পথ (c) জল আৰু আকাশী পথ (d) জলপথ
উত্তৰ: (c) জল আৰু আকাশী পথ (সাগৰ আৰু আকাশী মাৰ্গ)।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে— ৰপ্তানিতকৈ আমদানিৰ পৰিমাণ বেছি হোৱাৰ বাবে প্ৰতিকূল বাণিজ্যৰ ভাৰসাম্য, ৰপ্তানি সামগ্ৰীত প্ৰস্তুতকৰণ আৰু অভিযান্ত্ৰিক সামগ্ৰীৰ আধিপত্য, আমদানি সামগ্ৰীত পেট্ৰ’লিয়ামৰ সৰ্বাধিক অংশগ্ৰহণ, আৰু সাগৰীয় পথৰ ওপৰত অত্যধিক নিৰ্ভৰশীলতা।
(ii) বন্দৰ (Port) আৰু পোতাশ্ৰয়ৰ (Harbour) মাজত পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰ: পোতাশ্ৰয় হৈছে সাগৰৰ পাৰৰ এনে এক প্ৰাকৃতিক বা কৃত্ৰিম সুৰক্ষিত স্থান য’ত জাহাজবোৰ বতাহ আৰু ঢৌৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ আশ্ৰয় লয়। আনহাতে, বন্দৰ হৈছে পোতাশ্ৰয়ৰ কাষত গঢ়ি উঠা এক বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ, য’ত যাত্ৰী আৰু সামগ্ৰী উঠোৱা-নমোৱা কৰাৰ লগতে সংৰক্ষণৰ (storage) সুবিধা থাকে।
(iii) পশ্চাদভূমিৰ (Hinterland) অৰ্থ বাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: বন্দৰ এটাৰ পশ্চাদভূমি বুলিলে সেই বিস্তৃত এলেকাক বুজায় যি অঞ্চলৰ পৰা বন্দৰটোলৈ ৰপ্তানি কৰিবলগীয়া সামগ্ৰীসমূহ আহে আৰু বন্দৰটোত আমদানি হোৱা সামগ্ৰীসমূহ যি অঞ্চললৈ বিতৰণ কৰা হয়। পশ্চাদভূমিৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ ওপৰতেই বন্দৰ এটাৰ গুৰুত্ব নিৰ্ভৰ কৰে।
(iv) ভাৰতে বিভিন্ন দেশৰ পৰা আমদানি কৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ সামগ্ৰীসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ভাৰতে আমদানি কৰা প্ৰধান সামগ্ৰীসমূহ হৈছে— খাৰুৱা তেল আৰু পেট্ৰ’লিয়ামজাত সামগ্ৰী, মূলধনী সামগ্ৰী (যন্ত্ৰপাতি), মুকুতা আৰু বহুমূলীয়া ৰত্ন, সোণ আৰু ৰূপ, ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, আৰু ভোজ্য তেল।
(v) ভাৰতৰ পূব উপকূলত অৱস্থিত বন্দৰসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ পূব উপকূলত অৱস্থিত প্ৰধান বন্দৰসমূহ হৈছে— কলকাতা, হালদিয়া, পাৰাদ্বীপ, বিশাখাপট্টনম, চেন্নাই, এন্নোৰ আৰু টুটিকৰিন।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰায় ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) ভাৰতৰ ৰপ্তানি আৰু আমদানি বাণিজ্যৰ গঠন (composition) বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: শেহতীয়া বছৰবোৰত ভাৰতৰ ৰপ্তানি আৰু আমদানি বাণিজ্যৰ গঠনত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। ৰপ্তানি বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত, পৰম্পৰাগত কৃষি আৰু আনুষংগিক সামগ্ৰীৰ (যেনে- চাহ, মৰাপাট, মছলা) ৰপ্তানিৰ হাৰ হ্ৰাস পাইছে। ইয়াৰ বিপৰীতে প্ৰস্তুতকৰণ খণ্ডৰ (Manufacturing sector) সামগ্ৰীয়ে ৰপ্তানিত সৰ্বাধিক অৰিহণা যোগাইছে (প্ৰায় ৬৭.৮%)। অভিযান্ত্ৰিক সামগ্ৰী, মুকুতা আৰু ৰত্ন, ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, আৰু তৈয়াৰী পোছাকৰ ৰপ্তানি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে।
আমদানি বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত, ১৯৫০ আৰু ১৯৬০ ৰ দশকত ভাৰতে প্ৰধানকৈ খাদ্যশস্য আমদানি কৰিছিল। কিন্তু সেউজ বিপ্লৱৰ সফলতাৰ পিছত খাদ্যশস্যৰ আমদানি প্ৰায় বন্ধ হৈ পৰে। বৰ্তমান ভাৰতৰ আমদানিৰ সৰ্ববৃহৎ অংশ অধিকাৰ কৰিছে খাৰুৱা তেল আৰু পেট্ৰ’লিয়ামজাত সামগ্ৰীয়ে। দ্ৰুত ঔদ্যোগীকৰণ আৰু জীৱনধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত হোৱাৰ বাবে শক্তিৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাই ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ। ইয়াৰ উপৰিও যন্ত্ৰপাতি, মূলধনী সামগ্ৰী, সোণ-ৰূপ, আৰু ৰাসায়নিক সাৰ ভাৰতৰ প্ৰধান আমদানি সামগ্ৰী।
(ii) ভাৰতৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ পৰিৱৰ্তিত প্ৰকৃতিৰ ওপৰত এটি টোকা লিখা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ প্ৰকৃতি সময়ৰ লগে লগে সলনি হৈছে। স্বাধীনতাৰ পিছৰ পৰ্যায়ত ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ পৰিমাণ অতি কম আছিল, কিন্তু ১৯৯০ ৰ দশকৰ উদাৰীকৰণ (liberalisation) নীতিৰ পিছত ইয়াৰ পৰিমাণ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়। ১৯৫০-৫১ চনত ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ মূল্য আছিল মাত্ৰ ১,২১৪ কোটি টকা, যিটো ২০২০-২১ চনত ৭৭,১৯,৭৯৬ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পায়।
বাণিজ্যৰ গঠনৰ ক্ষেত্ৰতো পৰিৱৰ্তন আহিছে। ভাৰতে এতিয়া কেৱল কেঁচামাল ৰপ্তানি কৰা দেশ হৈ থকা নাই, বৰঞ্চ উন্নত মানৰ প্ৰস্তুতকৰণ সামগ্ৰী, ছফ্টৱেৰ আৰু অভিযান্ত্ৰিক সামগ্ৰীৰ এক প্ৰধান ৰপ্তানিকাৰী দেশ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। অৱশ্যে, ভাৰতৰ আমদানিৰ পৰিমাণ সদায় ৰপ্তানিতকৈ বেছি হৈ আহিছে, যাৰ ফলত দেশখনে ধাৰাবাহিকভাৱে প্ৰতিকূল বাণিজ্যৰ ভাৰসাম্যৰ (negative balance of trade) সন্মুখীন হৈছে। বৰ্তমান ভাৰতে বিশ্বৰ প্ৰায় সকলো প্ৰধান দেশ আৰু বাণিজ্যিক গোটৰ লগত ব্যৱসায়িক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিছে আৰু বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাত (WTO) এক সক্ৰিয় ভূমিকা পালন কৰিছে।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 )
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. বাণিজ্যৰ ভাৰসাম্য (Balance of Trade) বুলিলে কি বুজা? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: এখন দেশে আন দেশৰ লগত কৰা আমদানি আৰু ৰপ্তানি সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ পাৰ্থক্যকে বাণিজ্যৰ ভাৰসাম্য বোলে। যদি ৰপ্তানিৰ মূল্য আমদানিতকৈ বেছি হয়, তেন্তে তাক অনুকূল ভাৰসাম্য বোলে, আৰু যদি আমদানিৰ মূল্য ৰপ্তানিতকৈ বেছি হয়, তেন্তে তাক প্ৰতিকূল ভাৰসাম্য বোলে।
২. মুম্বাই বন্দৰৰ হেঁচা কমাবলৈ নিৰ্মাণ কৰা নতুন বন্দৰটোৰ নাম কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: মুম্বাই বন্দৰৰ হেঁচা কমাবলৈ নিৰ্মাণ কৰা নতুন বন্দৰটোৰ নাম হৈছে জৱাহৰলাল নেহৰু বন্দৰ (নহৱা শ্বেভা)।
৩. ভাৰতৰ কোনটো বন্দৰক ‘আৰৱ সাগৰৰ ৰাণী’ (Queen of the Arabian Sea) বুলি কোৱা হয়? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: কোচি (Kochi) বন্দৰক ‘আৰৱ সাগৰৰ ৰাণী’ বুলি কোৱা হয়।
৪. ভাৰতৰ দুবিধ প্ৰধান ৰপ্তানি সামগ্ৰীৰ নাম লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ দুবিধ প্ৰধান ৰপ্তানি সামগ্ৰী হৈছে— অভিযান্ত্ৰিক সামগ্ৰী আৰু মুকুতা তথা বহুমূলীয়া ৰত্ন।
৫. কলকাতা বন্দৰে কিয় ইয়াৰ গুৰুত্ব হেৰুৱাবলগীয়া হৈছে? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: কলকাতা বন্দৰে ইয়াৰ গুৰুত্ব হেৰুৱাব লগা হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণ হৈছে— হুগলী নদীত পলস জমা হোৱা সমস্যা আৰু বিশাখাপট্টনম, পাৰাদ্বীপ তথা হালদিয়াৰ দৰে নতুন বন্দৰলৈ ৰপ্তানি সামগ্ৰীৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত প্ৰধান বন্দৰসমূহৰ বিষয়ে চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ অৱস্থিত। ইয়াৰ ভিতৰত গুজৰাটৰ কান্দলা (দীনদয়াল বন্দৰ) প্ৰধান, যিটো উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিবলৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাষ্ট্ৰৰ মুম্বাই হৈছে দেশৰ সৰ্ববৃহৎ প্ৰাকৃতিক বন্দৰ। ইয়াৰ হেঁচা কমাবলৈ জৱাহৰলাল নেহৰু বন্দৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। গোৱাৰ মাৰ্মাগাঁও বন্দৰ প্ৰধানকৈ লোৰ আকৰ ৰপ্তানিৰ বাবে বিখ্যাত। কৰ্ণাটকৰ নিউ মাংগালোৰ আৰু কেৰালাৰ কোচি বন্দৰ পশ্চিম উপকূলৰ আন দুটা উল্লেখযোগ্য বন্দৰ।
৭. বন্দৰসমূহক কিয় ‘আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ (Gateways of international trade) বুলি কোৱা হয়? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: বন্দৰসমূহক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ বুলি কোৱা হয় কাৰণ এখন দেশৰ সৰ্বাধিক বৈদেশিক বাণিজ্য (প্ৰায় ৯৫% পৰিমাণৰ হিচাপত) সাগৰীয় বন্দৰৰ জৰিয়তেই সম্পন্ন হয়। বন্দৰসমূহে জাহাজ ৰখোৱা, সামগ্ৰী উঠোৱা-নমোৱা কৰা আৰু সংৰক্ষণ কৰাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। দেশৰ ভিতৰৰ পৰা উৎপাদিত সামগ্ৰী বন্দৰৰ জৰিয়তে বিদেশলৈ ৰপ্তানি কৰা হয় আৰু বিদেশৰ পৰা অহা সামগ্ৰী বন্দৰৰ জৰিয়তেই দেশৰ ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰে।
৮. ভাৰতৰ আমদানি বাণিজ্যৰ পৰিৱৰ্তিত ধাৰাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: স্বাধীনতাৰ পিছৰ পৰ্যায়ত ১৯৫০ আৰু ১৯৬০ ৰ দশকত ভাৰতে প্ৰধানকৈ খাদ্যশস্য আৰু মূলধনী যন্ত্ৰপাতি আমদানি কৰিছিল। কিন্তু ১৯৭০ ৰ দশকত সেউজ বিপ্লৱৰ সফলতাৰ পিছত খাদ্যশস্যৰ আমদানি প্ৰায় বন্ধ হৈ পৰে। বৰ্তমান ভাৰতৰ আমদানি বাণিজ্যত খাৰুৱা তেল আৰু পেট্ৰ’লিয়ামজাত সামগ্ৰীৰ আধিপত্য আটাইতকৈ বেছি। দ্ৰুত ঔদ্যোগীকৰণ আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থাৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে শক্তিৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাই ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ। ইয়াৰ উপৰিও সোণ, ৰত্ন আৰু ৰাসায়নিক সাৰৰ আমদানিও যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।
৯. চেন্নাই আৰু এন্নোৰ বন্দৰৰ বিষয়ে এটি চমু টোকা লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: চেন্নাই বন্দৰ হৈছে ভাৰতৰ পূব উপকূলত অৱস্থিত আটাইতকৈ পুৰণি কৃত্ৰিম বন্দৰসমূহৰ ভিতৰত এটা, যাক ১৮৫৯ চনত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। উপকূলৰ পানী বেছি দ নোহোৱা বাবে ইয়াত অতি ডাঙৰ জাহাজ ৰখাব নোৱাৰি। তামিলনাডু আৰু পুডুচেৰী হৈছে ইয়াৰ প্ৰধান পশ্চাদভূমি। চেন্নাই বন্দৰৰ অত্যধিক হেঁচা কমাবলৈ ইয়াৰ পৰা ২৫ কিলোমিটাৰ উত্তৰত এন্নোৰ নামৰ এটা নতুন অত্যাধুনিক বন্দৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।
১০. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত বিমানবন্দৰসমূহৰ (Airports) গুৰুত্ব বৰ্ণনা কৰা। [৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত বিমানবন্দৰ বা আকাশী পৰিবহণৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। প্ৰথমতে, আকাশী পৰিবহণ হৈছে আটাইতকৈ দ্ৰুত পৰিবহণ মাধ্যম। সেয়েহে, যিবোৰ সামগ্ৰী সোনকালে নষ্ট হয় (perishable goods যেনে- ফুল, ফল-মূল, সতেজ মাছ-মাংস) আৰু যিবোৰ সামগ্ৰীৰ মূল্য অতি বেছি কিন্তু ওজন কম (যেনে- মুকুতা, ৰত্ন, ইলেক্ট্ৰনিক সামগ্ৰী, জীৱনদায়িনী ঔষধ), সেইবোৰৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সৰবৰাহৰ বাবে আকাশী পথ আটাইতকৈ উপযোগী।
দ্বিতীয়তে, আকাশী পৰিবহণে দুৰ্গম আৰু স্থলপথেৰে সংযোগ নথকা দেশসমূহৰ মাজত দ্ৰুত বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰাত সহায় কৰে। অৱশ্যে, আকাশী পৰিবহণ অতি ব্যয়বহুল হোৱা বাবে গধুৰ আৰু বৃহৎ পৰিমাণৰ সামগ্ৰী (যেনে- কয়লা, লোৰ আকৰ) কঢ়িয়াবৰ বাবে ই উপযোগী নহয়। ভাৰতত দিল্লী, মুম্বাই, বেংগালুৰু, চেন্নাই আদিৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰসমূহে দেশৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ এক উল্লেখযোগ্য অংশ পৰিচালনা কৰে।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. পৰম্পৰাগত ৰপ্তানি সামগ্ৰীৰ (traditional export items) চাহিদা কিয় হ্ৰাস পাইছে? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত সৃষ্টি হোৱা তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত ৰপ্তানি সামগ্ৰীৰ (যেনে- চাহ, মৰাপাট) চাহিদা হ্ৰাস পাইছে।
২. ভাৰতৰ ৰপ্তানি বাণিজ্যত কোনটো খণ্ডৰ অৱদান সৰ্বাধিক? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ ৰপ্তানি বাণিজ্যত প্ৰস্তুতকৰণ খণ্ডৰ (Manufacturing sector) অৱদান সৰ্বাধিক।
৩. ভাৰতৰ আটাইতকৈ দ স্থলবেষ্টিত (deepest land-locked) পোতাশ্ৰয় কোনটো? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: বিশাখাপট্টনম হৈছে ভাৰতৰ আটাইতকৈ দ স্থলবেষ্টিত পোতাশ্ৰয়।
৪. কান্দলা বন্দৰ কিয় নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: দেশ বিভাজনৰ ফলত কৰাচী বন্দৰ পাকিস্তানৰ অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ পিছত, সেই ক্ষতি পূৰণ কৰিবলৈ আৰু মুম্বাই বন্দৰৰ হেঁচা কমাবলৈ গুজৰাটত কান্দলা (বৰ্তমান দীনদয়াল) বন্দৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
৫. ভাৰতৰ একমাত্ৰ নদী বন্দৰটোৰ (riverine port) নাম কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: কলকাতা বন্দৰ হৈছে ভাৰতৰ একমাত্ৰ নদী বন্দৰ, যি হুগলী নদীৰ পাৰত অৱস্থিত।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যত সাগৰীয় বন্দৰসমূহৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্য সম্পূৰ্ণৰূপে সাগৰীয় বন্দৰসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। পৰিমাণৰ হিচাপত ভাৰতৰ প্ৰায় ৯৫% আৰু মূল্যৰ হিচাপত প্ৰায় ৭০% বৈদেশিক বাণিজ্য সাগৰীয় পথেৰে সম্পন্ন হয়। বন্দৰসমূহে দেশৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ বিশ্বৰ বজাৰলৈ ৰপ্তানি কৰাত আৰু দেশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খাৰুৱা তেল, যন্ত্ৰপাতি আদি আমদানি কৰাত প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰে। বন্দৰৰ উন্নত আন্তঃগাঁথনিয়ে দেশৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত প্ৰত্যক্ষভাৱে সহায় কৰে।
৭. কলকাতা বন্দৰে সন্মুখীন হোৱা প্ৰধান সমস্যাসমূহ কি কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: কলকাতা বন্দৰে সন্মুখীন হোৱা প্ৰধান সমস্যাটো হৈছে হুগলী নদীত ক্ৰমাগতভাৱে পলস জমা হোৱা (silt accumulation)। ইয়াৰ ফলত নদীৰ গভীৰতা কমি যায় আৰু ডাঙৰ জাহাজবোৰ বন্দৰলৈ সোমাই আহিব নোৱাৰে। ইয়াৰ উপৰিও, পাৰাদ্বীপ, হালদিয়া আৰু বিশাখাপট্টনমৰ দৰে নতুন বন্দৰ নিৰ্মাণৰ ফলত কলকাতা বন্দৰৰ পশ্চাদভূমিৰ পৰিসৰ হ্ৰাস পাইছে আৰু ইয়াৰ বাণিজ্যিক গুৰুত্বও কিছু পৰিমাণে কমি গৈছে।
৮. হালদিয়া আৰু পাৰাদ্বীপ বন্দৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: হালদিয়া বন্দৰ কলকাতাৰ পৰা ১০৫ কিলোমিটাৰ ভটিয়ামুখত অৱস্থিত। কলকাতা বন্দৰৰ ভিৰ কমাবলৈ ইয়াক নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ই প্ৰধানকৈ লোৰ আকৰ, কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, সাৰ আৰু মৰাপাট আদি গধুৰ সামগ্ৰী পৰিচালনা কৰে। আনহাতে, পাৰাদ্বীপ বন্দৰ ওড়িশাৰ মহানদীৰ বদ্বীপত অৱস্থিত। ইয়াৰ পোতাশ্ৰয় অতি দ হোৱা বাবে ই বৃহৎ আকাৰৰ জাহাজ ৰখাবৰ বাবে অতি উপযোগী। ই প্ৰধানকৈ বৃহৎ পৰিমাণৰ লোৰ আকৰ ৰপ্তানিৰ বাবে বিখ্যাত।
৯. ভাৰতৰ আমদানি বাণিজ্যত খাৰুৱা তেল আৰু পেট্ৰ’লিয়ামৰ গুৰুত্ব কিয় বৃদ্ধি পাইছে? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত দ্ৰুতগতিত হোৱা ঔদ্যোগীকৰণ, যাতায়াত আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থাৰ সম্প্ৰসাৰণ, আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে শক্তিৰ চাহিদা অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। ভাৰতৰ ঘৰুৱা খাৰুৱা তেলৰ উৎপাদনে এই বৰ্ধিত চাহিদা পূৰণ কৰিব নোৱাৰে। সেয়েহে, দেশৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰগতি আৰু শক্তিৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিবলৈ ভাৰতে বৃহৎ পৰিমাণৰ খাৰুৱা তেল আৰু পেট্ৰ’লিয়ামজাত সামগ্ৰী আমদানি কৰিবলগীয়া হৈছে।
১০. ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ দিশ (Direction of Trade) সম্পৰ্কে এটি ধাৰণা দিয়া। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতে বিশ্বৰ প্ৰায় সকলোবোৰ প্ৰধান দেশ আৰু বাণিজ্যিক গোটৰ লগতে ব্যৱসায়িক সম্পৰ্ক ৰক্ষা কৰি আহিছে। বৰ্তমান এছিয়া আৰু আছিয়ান (ASEAN) দেশসমূহ ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বাণিজ্যিক অংশীদাৰ। ইয়াৰ পিছতেই ইউৰোপ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ স্থান। চীন, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, সংযুক্ত আৰৱ আমিৰাত (UAE) আদি দেশৰ লগত ভাৰতৰ বৃহৎ পৰিমাণৰ আমদানি আৰু ৰপ্তানি বাণিজ্য সম্পন্ন হয়।
৫. ২০২৬ বৰ্ষৰ পৰীক্ষাৰ বাবে ১০ টা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বহুমুখী বিকল্প প্ৰশ্ন (10 Expected MCQs for 2026 Exam)
১. ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ বন্দৰ কোনটো?
(a) চেন্নাই
(b) মুম্বাই
(c) কলকাতা
(d) পাৰাদ্বীপ
উত্তৰ: (b) মুম্বাই।
২. তলৰ কোনটো বন্দৰক ‘আৰৱ সাগৰৰ ৰাণী’ (Queen of the Arabian Sea) বোলা হয়?
(a) কোচি
(b) মাৰ্মাগাঁও
(c) নিউ মাংগালোৰ
(d) কান্দলা
উত্তৰ: (a) কোচি।
৩. ভাৰতৰ ৰপ্তানি বাণিজ্যত সৰ্বাধিক অৰিহণা যোগোৱা খণ্ডটো কি?
(a) কৃষি আৰু আনুষংগিক খণ্ড
(b) খনিজ পদাৰ্থ
(c) প্ৰস্তুতকৰণ খণ্ড (Manufacturing sector)
(d) বনজ সম্পদ
উত্তৰ: (c) প্ৰস্তুতকৰণ খণ্ড (Manufacturing sector)।
৪. দীনদয়াল বন্দৰ (Deendayal Port) পূৰ্বতে কি নামেৰে জনাজাত আছিল?
(a) এন্নোৰ
(b) টুটিকৰিন
(c) কান্দলা
(d) হালদিয়া
উত্তৰ: (c) কান্দলা।
৫. ভাৰতৰ একমাত্ৰ নদী বন্দৰ (Riverine port) কোনটো?
(a) কলকাতা
(b) হালদিয়া
(c) পাৰাদ্বীপ
(d) চেন্নাই
উত্তৰ: (a) কলকাতা।
৬. তলৰ কোনটো সামগ্ৰী ভাৰতৰ প্ৰধান আমদানি সামগ্ৰী?
(a) চাহ
(b) মৰাপাট
(c) খাৰুৱা তেল আৰু পেট্ৰ’লিয়াম
(d) মছলা
উত্তৰ: (c) খাৰুৱা তেল আৰু পেট্ৰ’লিয়াম।
৭. মাৰ্মাগাঁও (Marmagao) বন্দৰ কোন ৰাজ্যত অৱস্থিত?
(a) মহাৰাষ্ট্ৰ
(b) কৰ্ণাটক
(c) কেৰালা
(d) গোৱা
উত্তৰ: (d) গোৱা।
৮. দেশ বিভাজনৰ ফলত ভাৰতে হেৰুওৱা প্ৰধান বন্দৰ দুটা কি কি আছিল?
(a) কৰাচী আৰু চট্টগ্ৰাম
(b) কৰাচী আৰু ঢাকা
(c) লাহোৰ আৰু চট্টগ্ৰাম
(d) কলম্বো আৰু কৰাচী
উত্তৰ: (a) কৰাচী আৰু চট্টগ্ৰাম।
৯. জৱাহৰলাল নেহৰু বন্দৰ (নহৱা শ্বেভা) কিয় নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল?
(a) কলকাতাৰ হেঁচা কমাবলৈ
(b) চেন্নাইৰ হেঁচা কমাবলৈ
(c) মুম্বাই বন্দৰৰ হেঁচা কমাবলৈ
(d) বিশাখাপট্টনমৰ হেঁচা কমাবলৈ
উত্তৰ: (c) মুম্বাই বন্দৰৰ হেঁচা কমাবলৈ।
১০. ভাৰতৰ আটাইতকৈ দ (deepest) স্থলবেষ্টিত (land-locked) পোতাশ্ৰয় কোনটো?
(a) পাৰাদ্বীপ
(b) বিশাখাপট্টনম
(c) এন্নোৰ
(d) টুটিকৰিন
উত্তৰ: (b) বিশাখাপট্টনম।
