AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (ভাৰত: মানুহ আৰু অৰ্থনীতি) বিষয়ৰ সপ্তম অধ্যায় “পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ” (Transport and Communication) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু পৰীক্ষামুখী হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা হৈছে এখন দেশৰ অৰ্থনীতিৰ সিৰা-উপসিৰা স্বৰূপ। প্ৰাকৃতিক সম্পদ, অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ আৰু বজাৰ সাধাৰণতে একেখন ঠাইতে নাথাকে। সেয়েহে উৎপাদন কেন্দ্ৰ আৰু গ্ৰাহকৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰিবলৈ পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন। ভাৰতৰ পৰিবহণ ব্যৱস্থাক প্ৰধানকৈ স্থল, জল আৰু আকাশী মাৰ্গত ভগোৱা হৈছে। স্থল পৰিবহণৰ ভিতৰত পথ আৰু ৰেল পৰিবহণ উল্লেখযোগ্য। ভাৰতৰ পথ ব্যৱস্থাক ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ, ৰাজ্যিক ঘাইপথ, জিলা পথ আৰু গ্ৰাম্য পথত ভগোৱা হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও সীমান্ত পথ সংস্থাই (BRO) প্ৰতিৰক্ষাৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ সীমান্ত পথসমূহ নিৰ্মাণ কৰে। ‘সোণালী চতুৰ্ভুজ’ (Golden Quadrilateral) আৰু ‘উত্তৰ-দক্ষিণ তথা পূব-পশ্চিম কৰিডৰ’ হৈছে ভাৰতৰ পথ পৰিবহণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰকল্প।
ভাৰতীয় ৰেলৱে হৈছে দেশৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠান। ১৮৫৩ চনত মুম্বাইৰ পৰা থানেলৈ প্ৰথম ৰেল চলিছিল। বৰ্তমান প্ৰশাসনৰ সুবিধাৰ বাবে ইয়াক ১৭ টা মণ্ডলত (zones) ভাগ কৰা হৈছে। ৰেলপথৰ প্ৰস্থ অনুসৰি ইয়াক ব্ৰড গজ, মিটাৰ গজ আৰু নেৰ’ গজত ভগোৱা হৈছে। আনহাতে, জল পৰিবহণ হৈছে আটাইতকৈ সস্তীয়া পৰিবহণ মাধ্যম। ইয়াক আভ্যন্তৰীণ জলপথ আৰু সামুদ্ৰিক জলপথত ভগোৱা হৈছে। ভাৰত চৰকাৰে গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ আদি নদীৰ কেইবাটাও অংশক ৰাষ্ট্ৰীয় জলপথ (National Waterways) হিচাপে ঘোষণা কৰিছে। আকাশী পৰিবহণ আটাইতকৈ দ্ৰুত আৰু দুৰ্গম অঞ্চলৰ বাবে অতি উপযোগী। ইয়াৰ উপৰিও তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থ (যেনে- খাৰুৱা তেল, প্ৰাকৃতিক গেছ) পৰিবহণৰ বাবে পাইপলাইনৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
যোগাযোগ ব্যৱস্থাই বাৰ্তা, তথ্য আৰু ধাৰণাৰ আদান-প্ৰদানত সহায় কৰে। ইয়াক ব্যক্তিগত যোগাযোগ (যেনে- চিঠি, টেলিফোন, ইণ্টাৰনেট) আৰু গণ যোগাযোগ (যেনে- ৰেডিঅ’, টেলিভিছন, বাতৰিকাকত) হিচাপে ভগোৱা হৈছে। ভাৰতত ১৯২৩ চনত প্ৰথম ৰেডিঅ’ সম্প্ৰচাৰ আৰম্ভ হৈছিল। বৰ্তমান কৃত্ৰিম উপগ্ৰহৰ (INSAT আৰু IRS) জৰিয়তে যোগাযোগ ব্যৱস্থাত এক বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আহিছে। ইণ্টাৰনেটৰ দৰে আধুনিক ব্যৱস্থাই সমগ্ৰ বিশ্বখনক এখন ‘গোলকীয় গাঁও’লৈ (Global Village) ৰূপান্তৰিত কৰিছে।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
প্ৰশ্ন ১: শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) ভাৰতীয় ৰেলৱে ব্যৱস্থাক কেইটা মণ্ডলত (zones) ভাগ কৰা হৈছে?
(a) ৯ (b) ১২ (c) ১৭ (d) ১৪
উত্তৰ: (c) ১৭।
(ii) ১ নং ৰাষ্ট্ৰীয় জলপথটো কোনখন নদীৰ ওপৰত আৰু কোন দুখন ঠাইৰ মাজত অৱস্থিত?
(a) ব্ৰহ্মপুত্ৰ, শদিয়া-ধুবুৰী
(b) গংগা, হালদিয়া-প্ৰয়াগৰাজ
(c) পশ্চিম উপকূলীয় খাল, কোট্টাপুৰমৰ পৰা কোল্লাম
(d) গোদাবৰী-কাকিনাড়া পুডুচেৰী
উত্তৰ: (b) গংগা, হালদিয়া-প্ৰয়াগৰাজ।
(iii) তলৰ কোনটো বৰ্ষত প্ৰথম ৰেডিঅ’ কাৰ্যসূচী সম্প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল?
(a) ১৯১১ (b) ১৯৩৬ (c) ১৯২৭ (d) ১৯২৩
উত্তৰ: (d) ১৯২৩।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) পৰিবহণে কি কাৰ্য সম্পাদন কৰে? পৰিবহণৰ তিনিটা প্ৰধান মাধ্যমৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: পৰিবহণে মানুহ, সামগ্ৰী আৰু উৎপাদিত বস্তু এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিয়া কাৰ্য সম্পাদন কৰে। পৰিবহণৰ তিনিটা প্ৰধান মাধ্যম হৈছে— স্থল পৰিবহণ (পথ আৰু ৰেল), জল পৰিবহণ আৰু আকাশী পৰিবহণ।
(ii) পাইপলাইন পৰিবহণৰ সুবিধা আৰু অসুবিধাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পাইপলাইন পৰিবহণৰ প্ৰধান সুবিধা হৈছে ইয়াৰ জৰিয়তে তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থ (যেনে- খাৰুৱা তেল, প্ৰাকৃতিক গেছ) নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে আৰু সুৰক্ষিতভাৱে বহু দূৰলৈ কঢ়িয়াই নিব পাৰি। ইয়াৰ অসুবিধা হৈছে ইয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক নিৰ্মাণ ব্যয় অতি বেছি আৰু এবাৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ পিছত ইয়াৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা টান। লগতে, পাইপলাইন ফুটিলে মেৰামতি কৰাটো কঠিন।
(iii) ‘যোগাযোগ’ (communication) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যোগাযোগ হৈছে এনে এক ব্যৱস্থা যাৰ জৰিয়তে শব্দ, বাৰ্তা, তথ্য আৰু ধাৰণা এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ বা এজন ব্যক্তিৰ পৰা আন এজন ব্যক্তিলৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়। ইণ্টাৰনেট, ম’বাইল, ৰেডিঅ’ আদি ইয়াৰ প্ৰধান মাধ্যম।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰায় ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) ভাৰতৰ প্ৰধান পৰিবহণৰ মাধ্যমসমূহ কি কি? এইবোৰৰ বিকাশত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ প্ৰধান পৰিবহণৰ মাধ্যমসমূহ হৈছে— পথ পৰিবহণ, ৰেল পৰিবহণ, জল পৰিবহণ, আকাশী পৰিবহণ আৰু পাইপলাইন। এই পৰিবহণ মাধ্যমসমূহৰ বিকাশত কেইবাটাও কাৰকে প্ৰভাৱ পেলায়।
প্ৰথমতে, ভৌগোলিক কাৰকসমূহে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। সমতল ভূমিত ৰাস্তা আৰু ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰাটো সহজ আৰু কম খৰচী, কিন্তু পাহাৰীয়া বা দুৰ্গম অঞ্চলত ই অতি কঠিন। দ্বিতীয়তে, অৰ্থনৈতিক কাৰকসমূহ যেনে- উদ্যোগ আৰু বজাৰৰ অৱস্থান, খনিজ সম্পদৰ উপলব্ধতা আৰু মূলধনৰ প্ৰাচুৰ্যই পৰিবহণ ব্যৱস্থাৰ বিকাশ নিৰ্ধাৰণ কৰে। যিবোৰ অঞ্চলত উদ্যোগ আৰু বাণিজ্যৰ প্ৰসাৰ ঘটিছে, তাত পৰিবহণ ব্যৱস্থাও উন্নত। তৃতীয়তে, জনসংখ্যাৰ বিতৰণ। ঘন বসতিপূৰ্ণ অঞ্চলসমূহত যাতায়াত আৰু সামগ্ৰী সৰবৰাহৰ চাহিদা বেছি হোৱা বাবে পৰিবহণ ব্যৱস্থাৰ দ্ৰুত বিকাশ ঘটে।
(ii) ভাৰতত ৰেল পৰিবহণৰ বিকাশৰ বিষয়ে বিতংকৈ লিখা আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: ভাৰতত ৰেল পৰিবহণৰ ইতিহাস ১৮৫৩ চনত আৰম্ভ হৈছিল, যেতিয়া মুম্বাইৰ পৰা থানেলৈ (৩৪ কি.মি.) প্ৰথমখন ৰেল চলিছিল। বৰ্তমান ভাৰতীয় ৰেলৱে হৈছে দেশৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠান আৰু ইয়াৰ পথৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৬৭,৯NT কি.মি.। প্ৰশাসনৰ সুবিধাৰ বাবে সমগ্ৰ ৰেল ব্যৱস্থাক ১৭ টা মণ্ডলত (zones) ভাগ কৰা হৈছে। ৰেলপথৰ দুডাল চিৰিৰ মাজৰ দূৰত্ব অনুসৰি ইয়াক ব্ৰড গজ (১.৬৭৬ মিটাৰ), মিটাৰ গজ (১ মিটাৰ) আৰু নেৰ’ গজত (০.৭৬২ মিটাৰ) ভগোৱা হৈছে। বৰ্তমান মিটাৰ আৰু নেৰ’ গজসমূহক ব্ৰড গজলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া চলি আছে।
ভাৰতৰ অৰ্থনীতিত ৰেল পৰিবহণৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। ই গধুৰ আৰু বৃহৎ পৰিমাণৰ সামগ্ৰী (যেনে- কয়লা, লোৰ আকৰ, সাৰ) বহু দূৰলৈ কম খৰচত কঢ়িয়াই নিয়াৰ বাবে আটাইতকৈ উপযোগী মাধ্যম। ইয়াৰ উপৰিও, প্ৰতিদিনে লাখ লাখ যাত্ৰীয়ে ৰেলৰ জৰিয়তে যাতায়াত কৰে। মহাত্মা গান্ধীয়ে কৈছিল যে ভাৰতীয় ৰেলৱেই বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ মানুহক একত্ৰিত কৰি ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত অৱদান আগবঢ়াইছিল।
(iii) ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত পথ পৰিবহণৰ ভূমিকা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ দৰে বিশাল আৰু বৈচিত্ৰ্যময় দেশ এখনৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত পথ পৰিবহণৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। চুটি দূৰত্বৰ যাতায়াত আৰু সামগ্ৰী সৰবৰাহৰ বাবে পথ পৰিবহণ আটাইতকৈ সুবিধাজনক আৰু ই ঘৰে ঘৰে সেৱা (door-to-door service) আগবঢ়াব পাৰে।
ভাৰত এখন কৃষিভিত্তিক দেশ হোৱা বাবে গাঁৱৰ পৰা কৃষিজাত সামগ্ৰী বজাৰলৈ নিবলৈ গ্ৰাম্য পথ আৰু জিলা পথসমূহৰ গুৰুত্ব অসীম। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথসমূহে দেশৰ প্ৰধান চহৰ, বন্দৰ আৰু ঔদ্যোগিক কেন্দ্ৰসমূহক সংযোগ কৰি ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ দ্ৰুত প্ৰসাৰ ঘটায়। ‘সোণালী চতুৰ্ভুজ’ৰ দৰে প্ৰকল্পই মেট্ৰ’ চহৰসমূহৰ মাজত যাতায়াতৰ সময় আৰু খৰচ বহুখিনি হ্ৰাস কৰিছে। তদুপৰি, পাহাৰীয়া আৰু দুৰ্গম অঞ্চলত য’ত ৰেলপথ নিৰ্মাণ সম্ভৱ নহয়, তাত পথ পৰিবহণেই যাতায়াতৰ একমাত্ৰ মাধ্যম। সীমান্ত পথ সংস্থাই (BRO) নিৰ্মাণ কৰা পথসমূহে প্ৰতিৰক্ষাৰ লগতে দুৰ্গম অঞ্চলৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত সহায় কৰিছে।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. ভাৰতত প্ৰথম ৰেল কেতিয়া আৰু ক’ৰ পৰা ক’লৈ চলিছিল? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত প্ৰথম ৰেল ১৮৫৩ চনত মুম্বাইৰ পৰা থানেলৈ (৩৪ কি.মি.) চলিছিল।
২. ‘সোণালী চতুৰ্ভুজ’ (Golden Quadrilateral) কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ‘সোণালী চতুৰ্ভুজ’ হৈছে ভাৰতৰ চাৰিখন প্ৰধান মেট্ৰ’ চহৰ— দিল্লী, মুম্বাই, চেন্নাই আৰু কলকাতাক সংযোগ কৰা ৫,৮৪৬ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৪/৬ লেনযুক্ত এক উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ প্ৰকল্প।
৩. ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাষ্ট্ৰীয় জলপথ কোনটো? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাষ্ট্ৰীয় জলপথটো হৈছে ১ নং ৰাষ্ট্ৰীয় জলপথ (NW 1), যি গংগা নদীৰ ওপৰত হালদিয়াৰ পৰা প্ৰয়াগৰাজলৈ (১,৬২০ কি.মি.) বিস্তৃত।
৪. ব্ৰড গজ (Broad gauge) ৰেলপথৰ দুডাল চিৰিৰ মাজৰ দূৰত্ব কিমান? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ব্ৰড গজ ৰেলপথৰ দুডাল চিৰিৰ মাজৰ দূৰত্ব হৈছে ১.৬৭৬ মিটাৰ।
৫. ‘পৱন হংস’ (Pawan Hans) কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ‘পৱন হংস’ হৈছে ভাৰতৰ এক হেলিকপ্টাৰ সেৱা, যিয়ে প্ৰধানকৈ পাহাৰীয়া অঞ্চল, উত্তৰ-পূব ভাৰত আৰু পেট্ৰ’লিয়াম খণ্ডত সেৱা আগবঢ়ায়।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. সীমান্ত পথ সংস্থা (BRO) কেতিয়া গঠন কৰা হৈছিল আৰু ইয়াৰ প্ৰধান কাম কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: সীমান্ত পথ সংস্থা (Border Roads Organisation – BRO) ১৯৬০ চনৰ মে’ মাহত গঠন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰধান কাম হৈছে ভাৰতৰ উত্তৰ আৰু উত্তৰ-পূব সীমান্তৰ দুৰ্গম আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চলসমূহত কৌশলগতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ নিৰ্মাণ আৰু মেৰামতি কৰা। ইয়াৰ জৰিয়তে প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা সুদৃঢ় কৰাৰ লগতে দুৰ্গম অঞ্চলৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন তৰান্বিত কৰা হয়।
৭. কোংকন ৰেলৱেৰ (Konkan Railway) বিষয়ে চমুকৈ লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: কোংকন ৰেলৱে হৈছে ভাৰতীয় ৰেলৱেৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অভিযান্ত্ৰিক সাফল্য। ১৯৯৮ চনত নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ হোৱা এই ৰেলপথটো মহাৰাষ্ট্ৰৰ ৰোহাৰ পৰা কৰ্ণাটকৰ মাংগালোৰলৈ ৭৬০ কিলোমিটাৰ বিস্তৃত। এই পথটোৱে ১৪৬ খন নদী, প্ৰায় ২০০০ খন দলং আৰু ৯১ টা সুৰংগ অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ জৰিয়তে পশ্চিম উপকূলৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত যাতায়াত অতি সুচল হৈ পৰিছে।
৮. ভাৰতত আকাশী পৰিবহণৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ দৰে বিশাল আৰু বৈচিত্ৰ্যময় ভূ-প্ৰকৃতিৰ দেশ এখনত আকাশী পৰিবহণৰ গুৰুত্ব অসীম। ই হৈছে আটাইতকৈ দ্ৰুত পৰিবহণ মাধ্যম, যিয়ে যাতায়াতৰ সময় বহুখিনি হ্ৰাস কৰে। পাহাৰ, মৰুভূমি বা ডাঠ হাবিৰ দৰে দুৰ্গম অঞ্চল য’ত পথ বা ৰেল পৰিবহণ সম্ভৱ নহয়, তাত আকাশী পৰিবহণেই একমাত্ৰ ভৰসা। তদুপৰি, জৰুৰীকালীন অৱস্থা, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ আৰু প্ৰতিৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত আকাশী পৰিবহণে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৯. ব্যক্তিগত যোগাযোগ আৰু গণ যোগাযোগৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ব্যক্তিগত যোগাযোগ (Personal Communication) হৈছে এনে এক ব্যৱস্থা য’ত দুজন ব্যক্তিৰ মাজত প্ৰত্যক্ষভাৱে বাৰ্তা বা তথ্যৰ আদান-প্ৰদান হয়। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে— চিঠি, টেলিফোন, ই-মেইল আদি। আনহাতে, গণ যোগাযোগ (Mass Communication) হৈছে এনে এক ব্যৱস্থা যাৰ জৰিয়তে একে সময়তে বৃহৎ সংখ্যক মানুহৰ মাজলৈ বাৰ্তা, তথ্য বা মনোৰঞ্জন প্ৰেৰণ কৰা হয়। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে— ৰেডিঅ’, টেলিভিছন, বাতৰিকাকত আদি।
১০. ইণ্টাৰনেটৰ (Internet) গুৰুত্বৰ বিষয়ে এটি চমু টোকা লিখা। [৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: ইণ্টাৰনেট হৈছে বৰ্তমান বিশ্বৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী আৰু উন্নত ব্যক্তিগত তথা গণ যোগাযোগৰ মাধ্যম। ইণ্টাৰনেটৰ গুৰুত্বসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
প্ৰথমতে, ইণ্টাৰনেটে সমগ্ৰ বিশ্বৰ তথ্য আৰু জ্ঞানৰ ভঁৰাললৈ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ প্ৰদান কৰে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, গৱেষক আৰু সাধাৰণ মানুহে যিকোনো বিষয়ৰ তথ্য মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে লাভ কৰিব পাৰে।
দ্বিতীয়তে, ই-মেইল, ছ’চিয়েল মিডিয়া আৰু ভিডিঅ’ কলিঙৰ জৰিয়তে ইণ্টাৰনেটে বিশ্বৰ যিকোনো প্ৰান্তৰ মানুহৰ লগত কম খৰচত আৰু দ্ৰুতগতিত যোগাযোগ স্থাপন কৰাত সহায় কৰে।
তৃতীয়তে, ই-কমাৰ্চ (e-commerce) আৰু ডিজিটেল লেনদেনৰ জৰিয়তে ইণ্টাৰনেটে ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত এক বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছে।
চতুৰ্থতে, ই-লাৰ্ণিং (e-learning) আৰু ই-গভৰ্নেন্সৰ (e-governance) জৰিয়তে শিক্ষা আৰু চৰকাৰী সেৱাসমূহ সাধাৰণ ৰাইজৰ কাষ চপাই নিবলৈ ইণ্টাৰনেট এক অপৰিহাৰ্য মাধ্যম হৈ পৰিছে।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ প্ৰাধিকৰণ (NHAI) কেতিয়া কাৰ্যক্ষম হৈছিল? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ প্ৰাধিকৰণ (NHAI) ১৯৯৫ চনত কাৰ্যক্ষম হৈছিল।
২. ভাৰতৰ প্ৰথমটো ক্ৰছ-কাণ্ট্ৰি গেছ পাইপলাইন কোনটো? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ প্ৰথমটো ক্ৰছ-কাণ্ট্ৰি গেছ পাইপলাইন হৈছে হাজিৰা-বিজয়পুৰ-জগদীশপুৰ (HVJ) পাইপলাইন।
৩. ‘আকাশবাণী’ নামটো কেতিয়াৰ পৰা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ১৯ ৫৭ চনৰ পৰা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
৪. অটল সুৰংগৰ (Atal Tunnel) দৈৰ্ঘ্য কিমান আৰু ই ক’ত অৱস্থিত? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: অটল সুৰংগৰ দৈৰ্ঘ্য হৈছে ৯.০২ কিলোমিটাৰ। ই হিমাচল প্ৰদেশৰ হিমালয়ৰ পীৰ পাঞ্চাল পৰ্বতশ্ৰেণীত অৱস্থিত আৰু ই মানালীক লাহোৱাল-স্পিতি উপত্যকাৰ লগত সংযোগ কৰে।
৫. UDAN আঁচনিৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: UDAN ৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ হৈছে ‘Ude Desh ka Aam Nagrik’ (উড়ে দেশ কা আম নাগৰিক)। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সাধাৰণ নাগৰিকৰ বাবে বিমান যাত্ৰা সুলভ কৰা।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথসমূহৰ (National Highways) গুৰুত্ব আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথসমূহ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দ্বাৰা নিৰ্মাণ আৰু মেৰামতি কৰা হয়। এই পথসমূহৰ প্ৰধান গুৰুত্ব হৈছে আন্তঃৰাজ্যিক যাতায়াত আৰু প্ৰতিৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী তথা সৈন্য সৰবৰাহ কৰা। ইয়াৰ উপৰিও এই পথসমূহে ৰাজ্যৰ ৰাজধানী, প্ৰধান চহৰ, গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ আৰু ৰেলৱে জংচনসমূহক সংযোগ কৰে। ভাৰতৰ মুঠ পথৰ দৈৰ্ঘ্যৰ মাত্ৰ ২ শতাংশ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ যদিও ই দেশৰ প্ৰায় ৪০ শতাংশ পথ পৰিবহণৰ বোজা বহন কৰে।
৭. পাহাৰীয়া, মৰুভূমি আৰু বানপানী প্ৰৱণ অঞ্চলত পথ পৰিবহণৰ সমস্যাসমূহ কি কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: পাহাৰীয়া অঞ্চলত ওখোৰা-মোখোৰা ভূ-প্ৰকৃতি আৰু সঘনাই হোৱা ভূমিস্খলনৰ বাবে ৰাস্তা নিৰ্মাণ আৰু মেৰামতি কৰাটো অতি কঠিন আৰু ব্যয়বহুল। মৰুভূমি অঞ্চলত বালিয়াৰিৰ স্থান পৰিৱৰ্তন আৰু প্ৰচণ্ড গৰমৰ বাবে পকী ৰাস্তা নিৰ্মাণ কৰাত বাধাৰ সৃষ্টি হয়। আনহাতে, বানপানী প্ৰৱণ অঞ্চলত বাৰিষা কালত ৰাস্তা-ঘাট পানীত বুৰ যায় আৰু দলং আদি উটি যোৱাৰ ফলত যাতায়াত ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যাহত হয়।
৮. ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জলপথসমূহৰ (National Waterways) বিষয়ে এটি টোকা লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত আভ্যন্তৰীণ জল পৰিবহণৰ বিকাশ আৰু পৰিচালনাৰ বাবে ১৯৮৬ চনত ‘ভাৰতীয় আভ্যন্তৰীণ জলপথ প্ৰাধিকৰণ’ (Inland Waterways Authority of India) গঠন কৰা হয়। ৰেল আৰু পথ পৰিবহণৰ বিকল্প হিচাপে পৰিৱেশ-অনুকূল আৰু সস্তীয়া জল পৰিবহণৰ প্ৰসাৰৰ বাবে ২০১৬ চনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জলপথ আইন অনুসৰি ভাৰতত ১১১ টা আভ্যন্তৰীণ জলপথক ৰাষ্ট্ৰীয় জলপথ হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত গংগা নদীৰ হালদিয়া-প্ৰয়াগৰাজ (NW 1) আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ শদিয়া-ধুবুৰী (NW 2) জলপথ অন্যতম।
৯. পৰিবহণৰ মাধ্যম হিচাপে পাইপলাইনৰ (Pipeline) গুৰুত্ব বৰ্ণনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থ যেনে- পানী, খাৰুৱা তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ বহু দূৰলৈ নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে কঢ়িয়াই নিবলৈ পাইপলাইন হৈছে আটাইতকৈ সুবিধাজনক আৰু কাৰ্যকৰী মাধ্যম। কঠিন পদাৰ্থকো তৰল অৱস্থালৈ (slurry) ৰূপান্তৰিত কৰি ইয়াৰ জৰিয়তে কঢ়িয়াব পাৰি। পাইপলাইনৰ জৰিয়তে পৰিবহণ কৰিলে সময় ৰাহি হয় আৰু যান-জঁট বা বতৰৰ প্ৰতিকূলতাই ইয়াত কোনো প্ৰভাৱ পেলাব নোৱাৰে। ভাৰতত ‘অইল ইণ্ডিয়া লিমিটেড’ (OIL) আৰু ‘গেইল’ (GAIL) ৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানে পাইপলাইনৰ জৰিয়তে তেল আৰু গেছ সৰবৰাহ কৰে।
১০. ‘ডিজিটেল বিভাজন’ (Digital Divide) বুলিলে কি বুজা? বহলাই লিখা। [৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: তথ্য আৰু যোগাযোগ প্ৰযুক্তিৰ (ICT) দ্ৰুত বিকাশৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা সুবিধাসমূহ বিশ্বৰ সকলো ঠাইতে সমানে উপলব্ধ নহয়। যিবিলাক দেশে নিজৰ নাগৰিকক দ্ৰুতগতিত তথ্য আৰু যোগাযোগ প্ৰযুক্তিৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিব পাৰিছে, তেওঁলোক দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়ি গৈছে। আনহাতে, যিবোৰ দেশ এই ক্ষেত্ৰত পিছপৰি আছে, তেওঁলোকৰ বিকাশ লেহেমীয়া হৈছে। উন্নত আৰু উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ মাজত তথ্য প্ৰযুক্তিৰ উপলব্ধতাৰ এই ব্যৱধানকে ‘ডিজিটেল বিভাজন’ (Digital Divide) বোলে।
কেৱল দেশসমূহৰ মাজতেই নহয়, এখন দেশৰ ভিতৰতো এনে বিভাজন দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰত বা ৰাছিয়াৰ দৰে বিশাল দেশত মেট্ৰ’পলিটান চহৰসমূহত ইণ্টাৰনেট আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা অতি উন্নত, কিন্তু গ্ৰাম্য আৰু দুৰ্গম অঞ্চলসমূহত এই সুবিধাসমূহ এতিয়াও পৰ্যাপ্ত নহয়। ইয়াৰ ফলত চহৰ আৰু গাঁৱৰ মাজতো এক ডিজিটেল বিভাজনৰ সৃষ্টি হৈছে।
৫. অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বহুমুখী বিকল্প প্ৰশ্ন
১. ভাৰতত প্ৰথম ৰেল কেতিয়া চলিছিল?
(a) ১৮৫১
(b) ১৮৫৩
(c) ১৮৫৫
(d) ১৮৫৭
উত্তৰ: (b) ১৮৫৩।
২. ‘সোণালী চতুৰ্ভুজ’ (Golden Quadrilateral) প্ৰকল্পই সংযোগ কৰা প্ৰধান চহৰকেইখন কি কি?
(a) দিল্লী, মুম্বাই, চেন্নাই, কলকাতা
(b) দিল্লী, কানপুৰ, পাটনা, কলকাতা
(c) মুম্বাই, পুনে, বেংগালুৰু, চেন্নাই
(d) শ্ৰীনগৰ, কন্যাকুমাৰী, শিলচৰ, পোৰবন্দৰ
উত্তৰ: (a) দিল্লী, মুম্বাই, চেন্নাই, কলকাতা।
৩. ব্ৰড গজ (Broad gauge) ৰেলপথৰ দুডাল চিৰিৰ মাজৰ দূৰত্ব কিমান?
(a) ১.০০০ মিটাৰ
(b) ০.৭৬২ মিটাৰ
(c) ১.৬৭৬ মিটাৰ
(d) ০.৬১০ মিটাৰ
উত্তৰ: (c) ১.৬৭৬ মিটাৰ।
৪. ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাষ্ট্ৰীয় জলপথ কোনটো?
(a) NW 1 (হালদিয়া-প্ৰয়াগৰাজ)
(b) NW 2 (শদিয়া-ধুবুৰী)
(c) NW 3 (কোট্টাপুৰম-কোল্লাম)
(d) NW 4 (কাকিনাড়া-পুডুচেৰী)
উত্তৰ: (a) NW 1 (হালদিয়া-প্ৰয়াগৰাজ)।
৫. ‘পৱন হংস’ (Pawan Hans) কিহৰ লগত জড়িত?
(a) ৰেল পৰিবহণ
(b) জল পৰিবহণ
(c) হেলিকপ্টাৰ সেৱা
(d) পাইপলাইন
উত্তৰ: (c) হেলিকপ্টাৰ সেৱা।
৬. ভাৰতত প্ৰথম ৰেডিঅ’ সম্প্ৰচাৰ কেতিয়া হৈছিল?
(a) ১৯১১
(b) ১৯২৩
(c) ১৯৩৬
(d) ১৯৫৭
উত্তৰ: (b) ১৯২৩।
৭. ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ প্ৰাধিকৰণ (NHAI) কেতিয়া কাৰ্যক্ষম হৈছিল?
(a) ১৯৮৫
(b) ১৯৯০
(c) ১৯৯৫
(d) ২০০০
উত্তৰ: (c) ১৯৯৫।
৮. বৰ্ডাৰ ৰোড অৰ্গেনাইজেশ্যনে (BRO) নিৰ্মাণ কৰা ‘অটল সুৰংগ’ৰ দৈৰ্ঘ্য কিমান?
(a) ৭.০২ কি.মি.
(b) ৮.০২ কি.মি.
(c) ৯.০২ কি.মি.
(d) ১০.০২ কি.মি.
উত্তৰ: (c) ৯.০২ কি.মি.।
৯. ভাৰতৰ প্ৰথমটো ক্ৰছ-কাণ্ট্ৰি গেছ পাইপলাইন কোনটো?
(a) মথুৰা-দিল্লী পাইপলাইন
(b) হাজিৰা-বিজয়পুৰ-জগদীশপুৰ (HVJ) পাইপলাইন
(c) কানপুৰ-বাৰাউনী পাইপলাইন
(d) নাহৰকটীয়া-নুনমাটি পাইপলাইন
উত্তৰ: (b) হাজিৰা-বিজয়পুৰ-জগদীশপুৰ (HVJ) পাইপলাইন।
১০. INSAT আৰু IRS কিহৰ লগত জড়িত?
(a) ৰেল পৰিবহণ
(b) পথ নিৰ্মাণ
(c) কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ যোগাযোগ (Satellite Communication)
(d) জল পৰিবহণ
উত্তৰ: (c) কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ যোগাযোগ (Satellite Communication)।
