অধ্যায় ২: “মানৱ বসতি” (Human Settlements) ৰ সম্পূৰ্ণ পৰীক্ষামুখী হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
মানৱ বসতি Class 12
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
মানৱ বসতি বুলিলে মানুহে বাস কৰা যিকোনো আকাৰ বা প্ৰকাৰৰ ঘৰৰ সমষ্টিক বুজায়। মানৱ বসতিক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগোৱা হয়— গ্ৰাম্য বসতি আৰু নগৰীয়া বসতি। গ্ৰাম্য বসতিৰ লোকসকল প্ৰধানকৈ কৃষিকাৰ্য আৰু অন্যান্য প্ৰাথমিক বৃত্তিৰ লগত জড়িত। আনহাতে, নগৰীয়া বসতিৰ লোকসকল উদ্যোগ, বেপাৰ-বাণিজ্য আৰু সেৱা খণ্ডৰ দৰে দ্বিতীয়ক আৰু তৃতীয়ক বৃত্তিৰ লগত জড়িত। গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া বসতিৰ মাজত অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু বৃত্তিগত দিশত যথেষ্ট পাৰ্থক্য দেখা যায়।
ভাৰতৰ গ্ৰাম্য বসতিক প্ৰধানকৈ চাৰিটা ভাগত ভগোৱা হয়— থুপখোৱা বা পুঞ্জীভূত বসতি (Clustered), অৰ্ধ-থুপখোৱা বসতি (Semi-clustered), চুবুৰীয়া বসতি (Hamleted) আৰু বিক্ষিপ্ত বা সিঁচৰতি বসতি (Dispersed)। এই বসতিসমূহৰ গঠন প্ৰধানকৈ ভৌতিক কাৰক (যেনে- ভূ-প্ৰকৃতি, জলবায়ু, পানীৰ উপলব্ধতা), সাংস্কৃতিক কাৰক (যেনে- ধৰ্ম, জাতি) আৰু নিৰাপত্তাজনিত কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
ভাৰতৰ নগৰসমূহৰ ক্ৰমবিকাশক ঐতিহাসিক যুগৰ ভিত্তিত প্ৰাচীন নগৰ, মধ্যযুগীয় নগৰ আৰু আধুনিক নগৰ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হৈছে। কাৰ্যকাৰিতাৰ ভিত্তিত ভাৰতৰ নগৰসমূহক প্ৰশাসনিক নগৰ, ঔদ্যোগিক নগৰ, পৰিবহণ নগৰ, বাণিজ্যিক নগৰ, খনি নগৰ, সামৰিক ছাউনী (Garrison), শৈক্ষিক নগৰ, ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক নগৰ, আৰু পৰ্যটন নগৰ হিচাপে শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়। অৱশ্যে, এখন নগৰ ডাঙৰ হৈ অহাৰ লগে লগে ইয়াৰ কাৰ্যকাৰিতা বৃদ্ধি পায় আৰু ই বহুমুখী কাৰ্যসম্পন্ন নগৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
প্ৰশ্ন ১: শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) তলৰ কোনখন নগৰ নদীৰ পাৰত অৱস্থিত নহয়?
(a) আগ্ৰা (b) ভূপাল (c) পাটন (d) কলকাতা
উত্তৰ: (b) ভূপাল।
(ii) ভাৰতৰ লোকপিয়ল অনুসৰি তলৰ কোনটো নগৰৰ সংজ্ঞাৰ অন্তৰ্গত নহয়?
(a) জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত ৪০০ জন।
(b) পৌৰসভা, নিগম আদিৰ উপস্থিতি।
(c) ৭৫% তকৈ অধিক লোক প্ৰাথমিক খণ্ডত নিয়োজিত।
(d) জনসংখ্যা ৫,০০০ তকৈ অধিক।
উত্তৰ: (c) ৭৫% তকৈ অধিক লোক প্ৰাথমিক খণ্ডত নিয়োজিত (নগৰত ৭৫% তকৈ অধিক লোক অকৃষি বা দ্বিতীয়ক/তৃতীয়ক খণ্ডতহে নিয়োজিত হ’ব লাগে)।
(iii) তলৰ কোনটো পৰিৱেশত বিক্ষিপ্ত গ্ৰাম্য বসতি (dispersed rural settlements) আশা কৰিব পাৰি?
(a) গংগাৰ পলসুৱা সমভূমি (b) ৰাজস্থানৰ শুষ্ক আৰু অৰ্ধ-শুকান অঞ্চল (c) হিমালয়ৰ নামনি উপত্যকা (d) উত্তৰ-পূবৰ অৰণ্য আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চল
উত্তৰ: (d) উত্তৰ-পূবৰ অৰণ্য আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চল।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) সামৰিক ছাউনী (Garrison towns) কি? ইহঁতৰ কাৰ্য কি?
উত্তৰ: সামৰিক ছাউনী বা গেৰিছন নগৰ হৈছে সামৰিক বাহিনীৰ ঘাটি হিচাপে গঢ় লৈ উঠা নগৰ। এই নগৰসমূহৰ প্ৰধান কাৰ্য হৈছে দেশৰ প্ৰতিৰক্ষা সুনিশ্চিত কৰা আৰু সামৰিক বাহিনীৰ জোৱানসকলক আৱাসিক আৰু প্ৰশিক্ষণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা। আম্বালা, জলন্ধৰ, উধমপুৰ আদি ইয়াৰ উদাহৰণ।
(ii) মৰুভূমি অঞ্চলত গাঁওসমূহৰ অৱস্থানৰ প্ৰধান কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰ: মৰুভূমি অঞ্চলত গাঁওসমূহৰ অৱস্থান প্ৰধানকৈ পানীৰ উপলব্ধতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। যিবোৰ ঠাইত পানী পোৱা যায় (যেনে- মৰুদ্যান), সেইবোৰ ঠাইতেই মানুহে বসতি স্থাপন কৰে। ইয়াৰ উপৰিও সুৰক্ষা আৰু যাতায়াতৰ সুবিধাও বসতি স্থাপনৰ অন্যতম কাৰক।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰায় ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ গ্ৰাম্য বসতিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা। বিভিন্ন ভৌতিক পৰিৱেশত বসতিৰ আৰ্হি নিৰ্ধাৰণ কৰা কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰ: ভাৰতৰ গ্ৰাম্য বসতিক প্ৰধানকৈ চাৰিটা ভাগত ভগোৱা হয়। প্ৰথমতে, থুপখোৱা বা পুঞ্জীভূত বসতি, য’ত ঘৰবোৰ ইটোৱে সিটোৰ গাতে লাগি থাকে আৰু খেতিমাটিবোৰ বসতিৰ পৰা পৃথককৈ থাকে। এনে বসতি সাধাৰণতে সাৰুৱা সমভূমি অঞ্চলত দেখা যায়। দ্বিতীয়তে, অৰ্ধ-থুপখোৱা বসতি, যিটো এটা ডাঙৰ থুপখোৱা বসতিৰ বিভাজনৰ ফলত সৃষ্টি হয়। ইয়াত সমাজৰ প্ৰভাৱশালী শ্ৰেণীটোৱে গাঁৱৰ কেন্দ্ৰত আৰু আন শ্ৰেণীয়ে গাঁৱৰ দাঁতিকাষৰীয়া অঞ্চলত বাস কৰে। তৃতীয়তে, চুবুৰীয়া বসতি, য’ত এখন গাঁও কেইবাটাও সৰু সৰু গোটত বিভক্ত হৈ পৰে, যাক পাৰা, পল্লী, ঢানি আদি নামেৰে জনা যায়। চতুৰ্থতে, বিক্ষিপ্ত বসতি, য’ত ঘৰবোৰ বহু দূৰে দূৰে অৱস্থিত হয়। এনে বসতি সাধাৰণতে পাহাৰীয়া আৰু অৰণ্য অঞ্চলত দেখা যায়।
ভিন্ন ভৌতিক পৰিৱেশত বসতিৰ আৰ্হি নিৰ্ধাৰণ কৰা প্ৰধান কাৰকসমূহ হৈছে— ভৌতিক কাৰক (যেনে- ভূ-প্ৰকৃতি, উচ্চতা, জলবায়ু আৰু পানীৰ উপলব্ধতা), সাংস্কৃতিক আৰু গোষ্ঠীগত কাৰক (যেনে- সামাজিক গাঁথনি, জাতি আৰু ধৰ্ম), আৰু নিৰাপত্তাজনিত কাৰক (যেনে- চুৰি-ডকাইতি বা বন্যপ্ৰাণীৰ পৰা ৰক্ষা পোৱাৰ উপায়)।
(ii) কেৱল এটা কাৰ্যসম্পন্ন নগৰৰ উপস্থিতি কল্পনা কৰিব পাৰিনে? নগৰসমূহ কিয় বহুমুখী কাৰ্যসম্পন্ন হৈ পৰে?
উত্তৰ: কেৱল এটা কাৰ্যসম্পন্ন নগৰৰ উপস্থিতি কল্পনা কৰাটো প্ৰায় অসম্ভৱ। প্ৰতিখন নগৰেই আৰম্ভণিতে কোনো এটা বিশেষ কাৰ্যৰ (যেনে- প্ৰশাসন, উদ্যোগ, বা পৰ্যটন) বাবে গঢ় লৈ উঠিব পাৰে, কিন্তু সময়ৰ লগে লগে ইয়াৰ কাৰ্যকাৰিতা বৃদ্ধি পায়।
নগৰসমূহ বহুমুখী কাৰ্যসম্পন্ন হৈ পৰাৰ প্ৰধান কাৰণ হৈছে জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি আৰু মানুহৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ সম্প্ৰসাৰণ। এখন ঔদ্যোগিক নগৰত শ্ৰমিকসকলৰ বাবে বাসস্থান, বজাৰ, শিক্ষানুষ্ঠান, চিকিৎসালয় আৰু যাতায়াত ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন হয়। এই প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ গৈ নগৰখনত বাণিজ্যিক, প্ৰশাসনিক আৰু শৈক্ষিক কাৰ্যৰো বিকাশ ঘটে। ঠিক তেনেদৰে, এখন প্ৰশাসনিক নগৰত কৰ্মচাৰীসকলৰ সুবিধাৰ বাবে বেপাৰ-বাণিজ্য আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থা গঢ় লৈ উঠে। সেয়েহে, এখন নগৰ ডাঙৰ হৈ অহাৰ লগে লগে ইয়াৰ কাৰ্যসমূহ ইমানেই জটিল আৰু ইটোৱে সিটোৰ লগত জড়িত হৈ পৰে যে ইয়াক কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীভুক্ত কৰিব নোৱাৰি।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 )
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. মানৱ বসতি কাক বোলে? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: মানুহে বাস কৰা আৰু অৰ্থনৈতিক কাম-কাজ চলোৱাৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা যিকোনো আকাৰ বা প্ৰকাৰৰ ঘৰৰ সমষ্টিক মানৱ বসতি বোলে।
২. ভাৰতৰ দুখন প্ৰাচীন নগৰৰ নাম লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ দুখন প্ৰাচীন নগৰ হৈছে বাৰাণসী আৰু পাটলিপুত্ৰ (পাটনা)।
৩. স্মাৰ্ট চিটি (Smart City) মিছনৰ মূল উদ্দেশ্য কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: স্মাৰ্ট চিটি মিছনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে এনে কিছুমান নগৰৰ বিকাশ কৰা য’ত উন্নত আন্তঃগাঁথনি, পৰিষ্কাৰ আৰু বহনক্ষম পৰিৱেশ থাকে আৰু যিয়ে নাগৰিকসকলক এক উন্নত মানদণ্ডৰ জীৱন প্ৰদান কৰিব পাৰে।
৪. গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া বসতিৰ মাজত দুটা পাৰ্থক্য লিখা। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: গ্ৰাম্য বসতিৰ লোকসকল প্ৰধানকৈ কৃষিকাৰ্যৰ দৰে প্ৰাথমিক বৃত্তিত নিয়োজিত, আনহাতে নগৰীয়া বসতিৰ লোকসকল উদ্যোগ আৰু সেৱা খণ্ডৰ দৰে দ্বিতীয়ক আৰু তৃতীয়ক বৃত্তিত নিয়োজিত। গ্ৰাম্য বসতিত সামাজিক সম্পৰ্কবোৰ ঘনিষ্ঠ হয়, কিন্তু নগৰীয়া বসতিত সামাজিক সম্পৰ্কবোৰ আনুষ্ঠানিক আৰু জটিল হয়।
৫. খনি নগৰ (Mining towns) কাক বোলে? এটা উদাহৰণ দিয়া। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: যিবোৰ নগৰ খনিজ সম্পদত চহকী অঞ্চলত খনিজ পদাৰ্থ আহৰণৰ ভিত্তিত গঢ় লৈ উঠে, তাক খনি নগৰ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে— ঝাৰখণ্ডৰ ঝৰিয়া বা অসমৰ ডিগবৈ।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. ভাৰতৰ নগৰসমূহক কাৰ্যকাৰিতাৰ ভিত্তিত কেনেদৰে শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হৈছে? যিকোনো তিনিটাৰ বিষয়ে লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: কাৰ্যকাৰিতাৰ ভিত্তিত ভাৰতৰ নগৰসমূহক প্ৰশাসনিক, ঔদ্যোগিক, পৰিবহণ, বাণিজ্যিক, খনি, সামৰিক, শৈক্ষিক, ধৰ্মীয় আৰু পৰ্যটন নগৰ হিচাপে শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হৈছে।
(ক) প্ৰশাসনিক নগৰ: যিবোৰ নগৰত ৰাজ্য বা দেশৰ প্ৰশাসনিক কাম-কাজ পৰিচালনা কৰা হয়, তাক প্ৰশাসনিক নগৰ বোলে (যেনে- নতুন দিল্লী, গুৱাহাটী)।
(খ) ঔদ্যোগিক নগৰ: যিবোৰ নগৰত বৃহৎ উদ্যোগ গঢ় লৈ উঠে, তাক ঔদ্যোগিক নগৰ বোলে (যেনে- মুম্বাই, জামছেদপুৰ)।
(গ) শৈক্ষিক নগৰ: যিবোৰ নগৰ প্ৰধানকৈ শিক্ষানুষ্ঠানৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠে, তাক শৈক্ষিক নগৰ বোলে (যেনে- ৰুৰকী, আলিগড়)।
৭. ভাৰতৰ গ্ৰাম্য বসতিৰ প্ৰকাৰসমূহ কি কি? থুপখোৱা বসতিৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ গ্ৰাম্য বসতিক প্ৰধানকৈ চাৰিটা ভাগত ভগোৱা হয়— থুপখোৱা বসতি, অৰ্ধ-থুপখোৱা বসতি, চুবুৰীয়া বসতি আৰু বিক্ষিপ্ত বসতি।
থুপখোৱা বা পুঞ্জীভূত বসতিত ঘৰবোৰ ইটোৱে সিটোৰ গাতে লাগি নিবিড়ভাৱে অৱস্থিত হয়। এনে বসতিত মানুহৰ বাসগৃহ আৰু কৃষিপথাৰসমূহ পৃথকে থাকে। সাধাৰণতে সাৰুৱা নদী উপত্যকা আৰু নিৰাপত্তাৰ প্ৰয়োজন থকা অঞ্চলত এনে বসতি গঢ় লৈ উঠে।
৮. ভাৰতত নগৰৰ ক্ৰমবিকাশৰ বিষয়ে এটি চমু টোকা লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত নগৰৰ ক্ৰমবিকাশক তিনিটা ঐতিহাসিক যুগত ভগাব পাৰি। প্ৰাচীন যুগত বাৰাণসী, প্ৰয়াগ আদি নগৰসমূহ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল। মধ্যযুগত দিল্লী, হায়দৰাবাদ, আগ্ৰা আদি নগৰসমূহ ৰজা-মহাৰজাসকলৰ ৰাজধানী বা দুৰ্গ হিচাপে বিকশিত হৈছিল। আধুনিক যুগত ব্ৰিটিছ আৰু অন্যান্য ইউৰোপীয়সকলে বেপাৰ-বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে মুম্বাই, চেন্নাই, কলকাতা আদি বন্দৰ নগৰসমূহ গঢ়ি তুলিছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ঔদ্যোগিক নগৰসমূহৰো বিকাশ ঘটিছিল।
৯. চুবুৰীয়া বসতি (Hamleted settlements) কেনেকৈ সৃষ্টি হয়? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: যেতিয়া এখন ডাঙৰ গাঁও সামাজিক বা গোষ্ঠীগত কাৰণত কেইবাটাও সৰু সৰু গোট বা চুবুৰীত বিভক্ত হৈ পৰে, তেতিয়া তাক চুবুৰীয়া বসতি বোলে। এই গোটবোৰক পাৰা, পল্লী, ঢানি আদি নামেৰে জনা যায়। গংগাৰ মধ্য আৰু নিম্ন উপত্যকাত এনে বসতি বেছিকৈ দেখা যায়।
১০. নগৰীয়া বসতিয়ে গ্ৰাম্য বসতিৰ লগত কেনেদৰে সম্পৰ্ক ৰক্ষা কৰে? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: নগৰীয়া বসতিয়ে গ্ৰাম্য বসতিৰ লগত এক কাৰ্য্যকৰী সম্পৰ্ক ৰক্ষা কৰে। নগৰসমূহে অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে কাম কৰে আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা খাদ্যশস্য আৰু কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰে। ইয়াৰ বিনিময়ত নগৰসমূহে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ লোকসকলক উৎপাদিত সামগ্ৰী আৰু বিভিন্ন সেৱা (যেনে- শিক্ষা, স্বাস্থ্য, বেংকিং) প্ৰদান কৰে। এই আদান-প্ৰদান যাতায়াত আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে সম্ভৱ হয়।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. ভাৰতৰ দুখন পৰ্যটন নগৰৰ নাম লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ দুখন পৰ্যটন নগৰ হৈছে নৈনিতাল আৰু ছিমলা।
২. অৰ্ধ-থুপখোৱা বসতি (Semi-clustered settlements) ক’ত বেছিকৈ দেখা যায়? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: অৰ্ধ-থুপখোৱা বসতি গুজৰাটৰ সমভূমি আৰু ৰাজস্থানৰ কিছুমান অঞ্চলত বেছিকৈ দেখা যায়।
৩. ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক নগৰ কাক বোলে? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: যিবোৰ নগৰ প্ৰধানকৈ কোনো ধৰ্মীয় স্থান, মন্দিৰ বা সাংস্কৃতিক গুৰুত্বৰ ভিত্তিত গঢ় লৈ উঠে, তাক ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক নগৰ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে— পুৰী, তিৰুপতি, আৰু মথুৰা।
৪. পৰিবহণ নগৰ (Transport Cities) কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: যিবোৰ নগৰ প্ৰধানকৈ আমদানি-ৰপ্তানি কাৰ্যৰ বাবে বন্দৰ হিচাপে (যেনে- কাণ্ডলা, কোচি) বা আভ্যন্তৰীণ যাতায়াতৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে (যেনে- মোগলচৰাই, ইটাৰ্চি) গঢ় লৈ উঠে, তাক পৰিবহণ নগৰ বোলে।
৫. ভাৰতৰ দুখন আধুনিক ঔদ্যোগিক নগৰৰ নাম লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ দুখন আধুনিক ঔদ্যোগিক নগৰ হৈছে ভিলাই আৰু দুৰ্গাপুৰ।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. বিক্ষিপ্ত বসতি (Dispersed settlements) কি? ভাৰতৰ কোনবোৰ অঞ্চলত এনে বসতি দেখা যায় আৰু কিয়? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: বিক্ষিপ্ত বসতি হৈছে এনে এক প্ৰকাৰৰ গ্ৰাম্য বসতি য’ত ঘৰবোৰ ইটোৱে সিটোৰ পৰা বহু দূৰত অৱস্থিত হয়। সাধাৰণতে পাহাৰৰ ঢালত, অৰণ্যৰ মাজত বা কৃষিভূমিৰ মাজত অকলশৰীয়া জুপুৰী হিচাপে এনে বসতি দেখা যায়। ভাৰতৰ মেঘালয়, উত্তৰাখণ্ড, হিমাচল প্ৰদেশ আৰু কেৰালাত এনে বসতি দেখা যায়। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ হৈছে এই অঞ্চলবোৰৰ ওখোৰা-মোখোৰা ভূ-প্ৰকৃতি আৰু বাসযোগ্য ভূমিৰ অভাৱ।
৭. মধ্যযুগীয় নগৰসমূহৰ বৈশিষ্ট্য কি আছিল? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ প্ৰায় ১০০ খনমান বৰ্তমানৰ নগৰৰ উৎপত্তি মধ্যযুগত হৈছিল। এই নগৰসমূহ প্ৰধানকৈ ৰজা বা জমিদাৰসকলৰ ৰাজধানী বা প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল। এই নগৰসমূহৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য আছিল যে এইবোৰ প্ৰায়ে দুৰ্গৰ (fort) চাৰিওফালে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু নিৰাপত্তাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। দিল্লী, জয়পুৰ, লক্ষ্ণৌ আদি ইয়াৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।
৮. ভাৰতত নগৰীকৰণৰ স্তৰ কিয় লেহেমীয়া বুলি কোৱা হয়? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতত নগৰীকৰণৰ হাৰ হৈছে ৩১.১৬%। উন্নত দেশসমূহৰ তুলনাত এই হাৰ যথেষ্ট কম। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ হৈছে ভাৰতৰ অৰ্থনীতি এতিয়াও প্ৰধানকৈ কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ঔদ্যোগিক বিকাশ আৰু সেৱা খণ্ডৰ সম্প্ৰসাৰণ যিমান দ্ৰুতগতিত হ’ব লাগিছিল, সিমান হোৱা নাই। অৱশ্যে, শেহতীয়া দশকবোৰত গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা নগৰলৈ কৰ্মসংস্থাপনৰ আশাত মানুহৰ প্ৰব্ৰজন বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত নগৰীকৰণৰ হাৰ ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছে।
৯. এখন নগৰৰ বিকাশৰ লগে লগে ইয়াৰ কাৰ্যকাৰিতা কেনেদৰে সলনি হয়? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: এখন নগৰৰ বিকাশৰ লগে লগে ইয়াৰ কাৰ্যকাৰিতা সলনি হয় আৰু ই বহুমুখী হৈ পৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, এখন নগৰ প্ৰথমতে কেৱল এখন শৈক্ষিক নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিব পাৰে। কিন্তু জনসংখ্যা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে তাত বেপাৰ-বাণিজ্য, যাতায়াত, আৰু প্ৰশাসনিক সেৱাৰ প্ৰয়োজন হয়। ফলত নগৰখনে বাণিজ্যিক আৰু প্ৰশাসনিক কাৰ্যও সম্পাদন কৰিবলৈ লয়। এনেদৰে নগৰ এখনৰ কাৰ্যসমূহ ইটোৱে সিটোৰ লগত জড়িত হৈ পৰে আৰু ই বহুমুখী নগৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
১০. গ্ৰাম্য বসতিৰ আৰ্হি নিৰ্ধাৰণত নিৰাপত্তাজনিত কাৰকৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: গ্ৰাম্য বসতিৰ আৰ্হি নিৰ্ধাৰণত নিৰাপত্তাজনিত কাৰকে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। চুৰি-ডকাইতি, বন্যপ্ৰাণীৰ আক্ৰমণ বা বাহিৰাগত শত্ৰুৰ পৰা ৰক্ষা পোৱাৰ বাবে মানুহে একেলগে থুপ খাই বাস কৰিবলৈ পছন্দ কৰে। ইয়াৰ ফলতেই থুপখোৱা বা পুঞ্জীভূত বসতিৰ সৃষ্টি হয়। মধ্য ভাৰতৰ বুন্দেলখণ্ড আৰু নাগালেণ্ডত নিৰাপত্তাৰ বাবেই এনে থুপখোৱা বসতি গঢ় লৈ উঠিছে।
