AHSEC Class 11 Swadesh Adhyan Chapter 9 question Answer
অধ্যায় ৯: ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন
পাঠটোৰ সাৰাংশ
এই অধ্যায়টোত ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ (Field Study) প্ৰয়োজনীয়তা, পৰিধি আৰু পদ্ধতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক পাঠ্যপুথিৰ জ্ঞানক বাস্তৱৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ এক প্ৰায়োগিক দিশ দাঙি ধৰিছে।
- ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা:
- ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক কেৱল কিতাপৰ জ্ঞানতে সীমাবদ্ধ নাৰাখি বাস্তৱিক আৰু প্ৰায়োগিক জ্ঞান অৰ্জনত সহায় কৰে।
- ই চাক্ষুষ অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে বিষয়বস্তুৰ গভীৰতালৈ যাবলৈ প্ৰেৰণা যোগায়।
- ঐতিহাসিক স্থান, ভৌগোলিক পৰিৱেশ, সামাজিক-সাংস্কৃতিক দিশবোৰ প্ৰত্যক্ষভাৱে দেখিলে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনত সেই বিষয়ে এক স্থায়ী ধাৰণা গঢ় লৈ উঠে।
- ঐতিহাসিক ক্ষেত্ৰ সংৰক্ষণৰ প্ৰতি সচেতনতা বৃদ্ধি কৰা আৰু বহনক্ষম পৰ্যটনৰ (Sustainable Tourism) প্ৰতি আকৃষ্ট কৰাটোও ইয়াৰ অন্যতম উদ্দেশ্য।
- ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ পৰিধি আৰু পদ্ধতি:
- ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ বাবে এখন “জৰীপ প্ৰ-পত্ৰ” (Survey Form) প্ৰস্তুত কৰাৰ কথা কোৱা হৈছে। এই প্ৰ-পত্ৰৰ জৰিয়তে নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলটোৰ বিভিন্ন তথ্য (ভৌগোলিক, ঐতিহাসিক, সামাজিক, অৰ্থনৈতিক) সংগ্ৰহ কৰা হয়।
- ভৌগোলিক জৰীপ: ইয়াৰ বাবে প্ৰ-পত্ৰত অঞ্চলটোৰ অৱস্থিতি, জলবায়ু, বসতি, ৰাস্তা-ঘাট, খোৱা পানীৰ উৎস, অনাময় ব্যৱস্থা, খেতি-বাতি, জীৱ-জন্তু আদিৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়।
- ঐতিহাসিক জৰীপ: ইয়াৰ বাবে অঞ্চলটোৰ নামৰ উৎপত্তি, বৈশিষ্ট্য, বসতিৰ ইতিহাস, সামাজিক পৰিৱৰ্তন আদিৰ বিষয়ে প্ৰশ্নাৱলী প্ৰস্তুত কৰা হয়।
- ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ শেষত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে সংগ্ৰহ কৰা তথ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এক প্ৰতিবেদন (Report) প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। এই প্ৰতিবেদনত তেওঁলোকৰ নিজস্ব দৃষ্টিভংগী, অভিজ্ঞতা আৰু কৌশল প্ৰকাশ পায়। ইয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মৌখিক পৰীক্ষাও অনুষ্ঠিত হয়।
- জৰীপ প্ৰ-পত্ৰৰ নমুনা:
- পাঠ্যপুথিত এখন নমুনা জৰীপ প্ৰ-পত্ৰ দিয়া হৈছে। ইয়াত এটা পৰিয়ালৰ মুৰব্বীৰ নাম, পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বয়স, লিংগ, শিক্ষাগত অৰ্হতা, জীৱিকা, আয়, বাসগৃহৰ তথ্য (ঘৰৰ সংখ্যা, ভেটি, চালি, বেৰ), ঘৰুৱা আচবাব, খোৱা পানীৰ উৎস, ৰন্ধন শক্তি, অনাময় ব্যৱস্থা আৰু পোহনীয়া জীৱ-জন্তুৰ বিৱৰণ আদি তথ্য সংগ্ৰহৰ বাবে বিভিন্ন শিতান ৰখা হৈছে।
অনুশীলনী (পাঠ্যভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ)
(এই অধ্যায়ৰ শেষত কোনো নিৰ্দিষ্ট প্ৰশ্ন দিয়া হোৱা নাই। সেয়েহে, অধ্যায়টোৰ বিষয়বস্তুৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কিছুমান সম্ভাৱ্য প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ তলত দিয়া হ’ল।)
১. প্ৰশ্ন: ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চললৈ নিজে গৈ প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে সেই অঞ্চলটোৰ ভৌগোলিক, ঐতিহাসিক, সামাজিক, অৰ্থনৈতিক বা সাংস্কৃতিক দিশসমূহৰ বিষয়ে তথ্য সংগ্ৰহ কৰি জ্ঞান অৰ্জন কৰা কাৰ্যকে ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন বোলা হয়।
২. প্ৰশ্ন: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰ: ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয় কাৰণ ই:
- পাঠ্যপুথিৰ জ্ঞানক বাস্তৱিক অভিজ্ঞতাৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
- বিষয়বস্তুৰ গভীৰ আৰু স্থায়ী জ্ঞান লাভত সহায় কৰে।
- ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা আৰু সংৰক্ষণৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলে।
- তথ্য সংগ্ৰহ, বিশ্লেষণ আৰু প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰাৰ দৰে প্ৰায়োগিক দক্ষতা বৃদ্ধি কৰে।
৩. প্ৰশ্ন: ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ বাবে এখন জৰীপ প্ৰ-পত্ৰত কি কি বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত কৰা উচিত?
উত্তৰ: এখন জৰীপ প্ৰ-পত্ৰত সাধাৰণতে তলত দিয়া বিষয়সমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা উচিত:
- পৰিয়ালৰ তথ্য: মুৰব্বীৰ নাম, সদস্যৰ সংখ্যা, বয়স, লিংগ, শিক্ষাগত অৰ্হতা।
- অৰ্থনৈতিক তথ্য: জীৱিকা, মাহিলী বা বছৰেকীয়া আয়।
- বাসগৃহৰ তথ্য: ঘৰৰ প্ৰকাৰ (কেঁচা/পকা), চালি, বেৰ, ভেটিৰ বিৱৰণ।
- সুবিধাৰ তথ্য: খোৱা পানীৰ উৎস, ৰন্ধন শক্তি, অনাময় ব্যৱস্থা (শৌচালয়), গা-ধোৱা ঘৰ।
- সম্পত্তিৰ তথ্য: ঘৰুৱা আচবাব (টিভি, ফ্ৰীজ), যান-বাহন (মটৰগাড়ী, বাইক), পোহনীয়া জীৱ-জন্তু।
৪. প্ৰশ্ন: ঐতিহাসিক ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নত কি কি বিষয়ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়?
উত্তৰ: ঐতিহাসিক ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নত সাধাৰণতে অঞ্চলটোৰ নামৰ উৎপত্তি, কেতিয়া আৰু কেনেকৈ বসতি আৰম্ভ হৈছিল, সময়ৰ লগে লগে হোৱা সামাজিক-অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তন, পুৰণি কীৰ্তিচিহ্ন (যদি আছে), আৰু স্থানীয় লোককথা বা জনশ্ৰুতি আদি বিষয়ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।
বিগত বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৫)
(ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন এটা প্ৰকল্পভিত্তিক (Project-based) বিষয় হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ পৰা সাধাৰণতে লিখিত পৰীক্ষাত পোনপটীয়া প্ৰশ্ন নাহে। ইয়াৰ মূল্যায়ন প্ৰতিবেদন আৰু মৌখিক পৰীক্ষাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হয়। সেয়ে, বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নকাকতত এই অধ্যায়ৰ পৰা কোনো নিৰ্দিষ্ট প্ৰশ্ন পোৱা নাযায়।)
১০টা অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১. প্ৰশ্ন: ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: পাঠ্যপুথিৰ তত্ত্বমূলক জ্ঞানক বাস্তৱিক অভিজ্ঞতাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি এক গভীৰ আৰু স্থায়ী জ্ঞান লাভ কৰা।
২. প্ৰশ্ন: ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ প্ৰতিবেদনত কি কি দিশ থাকিব লাগে?
উত্তৰ: প্ৰতিবেদনত অধ্যয়ন কৰা অঞ্চলটোৰ পৰিচয়, অধ্যয়নৰ উদ্দেশ্য, তথ্য সংগ্ৰহৰ পদ্ধতি, সংগৃহীত তথ্যৰ বিশ্লেষণ, আৰু শেষত সিদ্ধান্ত বা মন্তব্য থাকিব লাগে।
৩. প্ৰশ্ন: ভৌগোলিক ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নত অধ্যয়ন কৰিব পৰা দুটা বিষয় উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: (ক) এটা অঞ্চলৰ ভূমিৰ ব্যৱহাৰৰ ধৰণ (যেনে- কৃষিভূমি, বসতি অঞ্চল, বনাঞ্চল)। (খ) এটা অঞ্চলৰ জলবায়ু আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ।
৪. প্ৰশ্ন: “বহনক্ষম পৰ্যটন” (Sustainable Tourism) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: পৰিৱেশ, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ কোনো ক্ষতি নকৰাকৈ পৰ্যটন উদ্যোগ চলাই নিয়াটোকে বহনক্ষম পৰ্যটন বোলে, যাতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্ময়ো সেই পৰ্যটনস্থলীসমূহ উপভোগ কৰিব পাৰে।
৫. প্ৰশ্ন: ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নত “নমুনা জৰীপ” (Sample Survey) কিয় কৰা হয়?
উত্তৰ: যেতিয়া এটা ডাঙৰ অঞ্চলৰ সকলো লোক বা পৰিয়ালৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰা সম্ভৱ নহয়, তেতিয়া সেই অঞ্চলটোৰ কিছু নিৰ্বাচিত লোক বা পৰিয়ালৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰি সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ বিষয়ে এক ধাৰণা লোৱা হয়। এই পদ্ধতিকে নমুনা জৰীপ বোলে।
৬. প্ৰশ্ন: জৰীপ প্ৰ-পত্ৰত থকা এটা পৰিয়ালৰ “শিক্ষাগত অৰ্হতা”ৰ তথ্যই কি সূচায়?
উত্তৰ: ই পৰিয়ালটোৰ আৰু অঞ্চলটোৰ শৈক্ষিক মানদণ্ড, সাক্ষৰতাৰ হাৰ আৰু সজাগতাৰ বিষয়ে এক ধাৰণা দিয়ে।
৭. প্ৰশ্ন: ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ এটা অসুবিধা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ই এক ব্যয়বহুল আৰু সময়সাপেক্ষ প্ৰক্ৰিয়া।
৮. প্ৰশ্ন: ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ বাবে এটা ঐতিহাসিক স্থান নিৰ্বাচন কৰাৰ কাৰণ কি হ’ব পাৰে?
উত্তৰ: স্থানটোৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব, স্থাপত্য-ভাস্কৰ্যৰ বৈশিষ্ট্য, আৰু পাঠ্যক্ৰমৰ লগত থকা সম্পৰ্কৰ বাবে নিৰ্বাচন কৰা হ’ব পাৰে।
৯. প্ৰশ্ন: জৰীপ প্ৰ-পত্ৰত “অনামী” (Anonymous) বিকল্প ৰখা হয় নেকি?
উত্তৰ: হয়, কেতিয়াবা তথ্য দিওঁতাজনৰ ব্যক্তিগত গোপনীয়তা ৰক্ষা কৰিবলৈ তেওঁৰ নাম প্ৰকাশ নকৰাকৈ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়।
১০. প্ৰশ্ন: ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ শেষত অনুষ্ঠিত হোৱা “মৌখিক পৰীক্ষা”ৰ উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: ইয়াৰ উদ্দেশ্য হ’ল ছাত্ৰ-ছাত্ৰীজনে ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ পৰা কিমান জ্ঞান অৰ্জন কৰিলে, তেওঁৰ কথনশৈলী, আৰু বিষয়বস্তুৰ ওপৰত থকা তেওঁৰ গভীৰতা পৰীক্ষা কৰা।