পাঠ্যপুথি: তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন, একাদশ শ্ৰেণী
অধ্যায়: পদ (Term)
মূল বিষয়: পদৰ সংজ্ঞা, শব্দ আৰু পদ, বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থ, পদৰ শ্ৰেণীবিভাগ, বাচ্যাৰ্থ-লক্ষণাৰ্থৰ সম্পৰ্ক
পদ (Term) Class 11 Logic and Philosophy
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ — দ্ৰুত পুনৰাবৃত্তি টোকা
তৰ্কবিজ্ঞানত অনুমান বা যুক্তি সাধাৰণতে ভাষাৰ মাধ্যমত প্ৰকাশ কৰা হয়। যুক্তি প্ৰকাশ কৰিবলৈ বচন, আৰু বচন গঠন কৰিবলৈ পদৰ প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে তৰ্কবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নত ‘পদ’ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাথমিক বিষয়। কোনো শব্দ বা শব্দসমষ্টি যেতিয়া কোনো বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহাৰ হয়, তেতিয়া তাক পদ বোলা হয়। ইংৰাজীত ইয়াক Term বুলি কোৱা হয়।
পদৰ সংজ্ঞা অনুসৰি, যি শব্দ বা শব্দসমষ্টি আন কোনো শব্দৰ সহায় নোলোৱাকৈ নিজে নিজে কোনো বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহাৰ হয়, তাক পদ বোলে। যেনে—‘মানুহ’, ‘সকলো মানুহ’, ‘জ্ঞানী ছাত্ৰ’, ‘পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বত’ আদি। ‘সকলো মানুহ মৰণশীল’ বচনত ‘মানুহ’ আৰু ‘মৰণশীল’—এই দুয়োটা পদ। পদ এটা শব্দৰ দ্বাৰাও গঠিত হ’ব পাৰে, আকৌ একাধিক শব্দৰ দ্বাৰাও গঠিত হ’ব পাৰে।
শব্দ আৰু পদ একে বস্তু নহয়। অৰ্থবোধক বৰ্ণ বা বৰ্ণসমষ্টিক শব্দ বোলে। কিন্তু সকলো শব্দ পদ নহয়, কাৰণ সকলো শব্দ বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি। বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহাৰযোগ্য শব্দ বা শব্দসমষ্টিহে পদ। পদৰ নিজস্ব অৰ্থ থাকে আৰু ই বচনৰ দুটা মুখ্য অংশ—উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়—গঠন কৰে।
পদৰ দুটা অৰ্থ বা দিশ থাকে—বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থ। কোনো পদে যিবোৰ বস্তু, ব্যক্তি বা বস্তুসমষ্টিক নিৰ্দেশ কৰে, সেইবোৰৰ সমষ্টিগত পৰিসৰক পদটোৰ বাচ্যাৰ্থ বোলে। ইংৰাজীত ইয়াক Denotation বা Extension বুলি কোৱা হয়। ‘মানুহ’ পদটোৰ বাচ্যাৰ্থ হৈছে পৃথিৱীৰ সকলো মানুহ। ‘অসমৰ বৰ্তমান শিক্ষামন্ত্ৰী’ পদটোৱে এজন নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তিক নিৰ্দেশ কৰে; সেয়া তাৰ বাচ্যাৰ্থ।
কোনো পদে যিবোৰ সাধাৰণ আৰু মৌলিক গুণ বা গুণসমষ্টিক বুজায়, সেইবোৰক পদটোৰ লক্ষণাৰ্থ বোলে। ইংৰাজীত ইয়াক Connotation বা Intension বুলি কোৱা হয়। ‘মানুহ’ পদটোৰ লক্ষণাৰ্থ হৈছে প্ৰাণিত্ব আৰু বুদ্ধিবৃত্তি বা যুক্তিবোধ। ‘সোণ’ পদটোৰ লক্ষণাৰ্থত হালধীয়া ৰং, মূল্যবান ধাতু, নিৰ্দিষ্ট ধাতৱ গুণ আদি অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।
বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ মাজত বিপৰীতমুখী সম্পৰ্ক আছে। অৰ্থাৎ কোনো পদৰ লক্ষণাৰ্থ বা গুণ বৃদ্ধি পালে সেই পদৰ বাচ্যাৰ্থ বা অন্তৰ্ভুক্ত বস্তুৰ সংখ্যা কমে; আৰু লক্ষণাৰ্থ কমিলে বাচ্যাৰ্থ বৃদ্ধি পায়। ‘প্ৰাণী’ পদৰ বাচ্যাৰ্থ বহল, কিন্তু লক্ষণাৰ্থ তুলনামূলকভাৱে কম। ‘মানুহ’ পদত ‘প্ৰাণিত্ব’ৰ সৈতে ‘বুদ্ধিবৃত্তি’ যোগ হোৱাৰ বাবে লক্ষণাৰ্থ বৃদ্ধি পায় আৰু বাচ্যাৰ্থ ‘সকলো প্ৰাণী’ৰ পৰা ‘সকলো মানুহ’লৈ কমি আহে।
পদৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীবিভাগ আছে। পৰিমাণ অনুসৰি পদ বিশেষিষ্ট বা একক পদ আৰু সামান্য পদত ভাগ হয়। বিশেষিষ্ট পদে কোনো নিৰ্দিষ্ট বস্তু বা ব্যক্তিক বুজায়, যেনে ‘ভাৰতৰ বৰ্তমান ৰাষ্ট্ৰপতি’। সামান্য পদে একে জাতি বা শ্ৰেণীৰ যিকোনো সদস্যক বুজায়, যেনে ‘মানুহ’, ‘ছাত্ৰ’, ‘পুথি’।
বিশেষিষ্ট পদৰ আকৌ দুটা প্ৰকাৰ আছে—অৰ্থযুক্ত বিশেষিষ্ট পদ আৰু অৰ্থহীন বিশেষিষ্ট পদ। অৰ্থযুক্ত বিশেষিষ্ট পদে কোনো নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা বস্তুৰ সৈতে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট গুণো বুজায়, যেনে ‘ভাৰতৰ বৰ্তমান ৰাষ্ট্ৰপতি’। অৰ্থহীন বিশেষিষ্ট পদে কেৱল কোনো নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা বস্তু বুজায়, কিন্তু কোনো সাধাৰণ গুণ নুবুজায়, যেনে ‘ৰাম’, ‘গুৱাহাটী’, ‘ব্ৰহ্মপুত্ৰ’।
নিৰপেক্ষ আৰু সাপেক্ষ পদৰ পাৰ্থক্যও গুৰুত্বপূৰ্ণ। যি পদৰ অৰ্থ বুজিবলৈ আন কোনো পদৰ সহায় নালাগে, তাক নিৰপেক্ষ পদ বোলে; যেনে ‘মানুহ’, ‘গছ’, ‘বিদ্যালয়’। যি পদৰ অৰ্থ সম্পূৰ্ণভাৱে বুজিবলৈ আন কোনো পদৰ সহায় লাগে, তাক সাপেক্ষ পদ বোলে; যেনে ‘পিতৃ’, ‘পুত্ৰ’, ‘শিক্ষক’, ‘ছাত্ৰ’। ‘পিতৃ’ৰ অৰ্থ ‘পুত্ৰ’ বা সন্তানৰ সম্পৰ্ক অবিহনে সম্পূৰ্ণ নহয়।
লক্ষণাৰ্থৰ ভিত্তিত পদক লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদত ভাগ কৰিব পাৰি। যি পদে বস্তু বা বস্তুসমষ্টিৰ লগতে সেইবোৰৰ সাধাৰণ আৰু মৌলিক গুণো নিৰ্দেশ কৰে, তাক লক্ষণাৰ্থক পদ বোলে। ‘মানুহ’ পদে সকলো মানুহক বুজোৱাৰ লগতে প্ৰাণিত্ব আৰু বুদ্ধিবৃত্তিৰ গুণো বুজায়। যি পদে কেৱল কোনো বস্তু বা ব্যক্তিক নিৰ্দেশ কৰে কিন্তু কোনো সাধাৰণ গুণ নুবুজায়, তাক অলক্ষণাৰ্থক পদ বোলে। ‘ৰাম’, ‘গুৱাহাটী’, ‘এই ঘৰ’ আদি ইয়াৰ উদাহৰণ।
পদ আৰু বাক্যৰো পাৰ্থক্য আছে। এক বা একাধিক শব্দ একেলগে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিলে তাক বাক্য বোলে। কিন্তু বচন বা Proposition হৈছে এনে বাক্য যি সত্য বা মিছা হ’ব পাৰে আৰু য’ত উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক থাকে। প্ৰশ্নবোধক, আদেশসূচক, ইচ্ছাসূচক বা বিস্ময়সূচক বাক্য সাধাৰণতে বচন নহয়, কাৰণ সেইবোৰ সত্য বা মিছা বুলি নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি।
এই অধ্যায়ত পদৰ বাচ্যাৰ্থ-লক্ষণাৰ্থ, পদৰ পৰিমাণ, পদৰ সম্পৰ্ক আৰু পদৰ ব্যৱহাৰ বুজাই পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ ‘বচন’ অধ্যয়নৰ বাবে ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।
AHSEC Class 11 Logic and Philosophy Chapter 2
মুখ্য সংজ্ঞাসমূহ
পদ: যি শব্দ বা শব্দসমষ্টি নিজে নিজে কোনো বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহাৰ হয়, তাক পদ বোলে।
শব্দ: অৰ্থবোধক বৰ্ণ বা বৰ্ণসমষ্টিক শব্দ বোলে।
বাচ্যাৰ্থ: কোনো পদে নিৰ্দেশ কৰা বস্তু, ব্যক্তি বা বস্তুসমষ্টিৰ পৰিসৰক বাচ্যাৰ্থ বোলে।
লক্ষণাৰ্থ: কোনো পদে বুজোৱা সাধাৰণ আৰু মৌলিক গুণ বা গুণসমষ্টিক লক্ষণাৰ্থ বোলে।
সামান্য পদ: কোনো জাতি বা শ্ৰেণীৰ যিকোনো সদস্যক বুজোৱা পদ।
বিশেষিষ্ট পদ: কোনো নিৰ্দিষ্ট বস্তু বা ব্যক্তিক বুজোৱা পদ।
নিৰপেক্ষ পদ: যাৰ অৰ্থ বুজিবলৈ আন কোনো পদৰ সহায় নালাগে।
সাপেক্ষ পদ: যাৰ অৰ্থ বুজিবলৈ আন কোনো পদৰ সহায় লাগে।
লক্ষণাৰ্থক পদ: বস্তু বা ব্যক্তিৰ লগতে সাধাৰণ গুণো বুজোৱা পদ।
অলক্ষণাৰ্থক পদ: কেৱল বস্তু বা ব্যক্তিক নিৰ্দেশ কৰা, কিন্তু সাধাৰণ গুণ নুবুজোৱা পদ।
২. পদৰ বিস্তৃত আলোচনা
২.১ পদৰ সংজ্ঞা আৰু বৈশিষ্ট্য
পদৰ সংজ্ঞাত তিনিটা মুখ্য কথা আছে। প্ৰথমতে, পদ এটা শব্দ বা শব্দসমষ্টি হ’ব পাৰে। দ্বিতীয়তে, পদে নিজে নিজে কোনো অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিব লাগে। তৃতীয়তে, পদটো কোনো বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহাৰযোগ্য হ’ব লাগে। ‘মানুহ’, ‘সকলো মানুহ’, ‘জ্ঞানী ছাত্ৰ’ আৰু ‘পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বত’—এইবোৰ পদ, কাৰণ এইবোৰক বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
২.২ শব্দ আৰু পদৰ পাৰ্থক্য
শব্দ হৈছে অৰ্থবোধক বৰ্ণ বা বৰ্ণসমষ্টি। পদ হ’বলৈ শব্দটোৱে বচনত উদ্দেশ্য বা বিধেয়ৰ কাম কৰিব লাগিব। সেইবাবে সকলো পদ শব্দ বা শব্দসমষ্টি হ’লেও সকলো শব্দ পদ নহয়। ‘আৰু’, ‘যদি’, ‘হায়’, ‘অ’, ‘কিয়’ আদি শব্দ অৰ্থবোধক হ’লেও সাধাৰণতে বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় নহয়। সেয়েহে সেইবোৰ পদ নহয়।
২.৩ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থ
‘মানুহ’ পদে যিসকল মানুহক বুজায়, সেই সকলো মানুহৰ সমষ্টি তাৰ বাচ্যাৰ্থ। কিন্তু মানুহৰ যি সাধাৰণ গুণ—প্ৰাণিত্ব আৰু বুদ্ধিবৃত্তি—সেই গুণসমষ্টি তাৰ লক্ষণাৰ্থ। বাচ্যাৰ্থে ‘কাক বা কিবাক বুজায়’ এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়ে; লক্ষণাৰ্থে ‘কি গুণৰ বাবে বুজায়’ এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়ে।
২.৪ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ বিপৰীতমুখী সম্পৰ্ক
বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ মাজত সদায় বিপৰীতমুখী পৰিৱৰ্তন দেখা যায়। উদাহৰণ—‘প্ৰাণী’, ‘মানুহ’, ‘শিক্ষিত মানুহ’, ‘দাৰ্শনিক শিক্ষিত মানুহ’। এই ক্ৰমত লক্ষণাৰ্থ ক্ৰমে বৃদ্ধি পায়, কিন্তু বাচ্যাৰ্থ ক্ৰমে কমে। বিপৰীতভাৱে, ‘দাৰ্শনিক শিক্ষিত মানুহ’ৰ পৰা ‘মানুহ’ আৰু ‘প্ৰাণী’লৈ গ’লে লক্ষণাৰ্থ কমে আৰু বাচ্যাৰ্থ বাঢ়ে।
এই নিয়ম সকলো ক্ষেত্ৰতে যান্ত্ৰিকভাৱে প্ৰযোজ্য নহ’বও পাৰে। কেতিয়াবা জ্ঞানৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত কোনো পদৰ বাচ্যাৰ্থ বা বাস্তৱ পৰিসৰ একে থাকিব পাৰে। তথাপি তৰ্কবিজ্ঞানৰ সাধাৰণ নিয়ম অনুসৰি পদৰ বাচ্যাৰ্থ বৃদ্ধি পালে লক্ষণাৰ্থ কমে আৰু লক্ষণাৰ্থ বৃদ্ধি পালে বাচ্যাৰ্থ কমে।
২.৫ পদৰ শ্ৰেণীবিভাগ
পদৰ শ্ৰেণীবিভাগ বিভিন্ন নীতি অনুসৰি কৰা হয়। পৰিমাণ অনুসৰি—বিশেষিষ্ট আৰু সামান্য পদ। বিশেষিষ্ট পদে নিৰ্দিষ্ট বস্তু বা ব্যক্তিক বুজায়; সামান্য পদে কোনো শ্ৰেণীৰ যিকোনো সদস্যক বুজায়। বিশেষিষ্ট পদৰ ভিতৰত অৰ্থযুক্ত আৰু অৰ্থহীন বিশেষিষ্ট পদ থাকে।
অৰ্থযুক্ত বিশেষিষ্ট পদে কোনো নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা বস্তু আৰু তাৰ পৰিচায়ক গুণ বুজায়। ‘ভাৰতৰ বৰ্তমান ৰাষ্ট্ৰপতি’ ইয়াৰ উদাহৰণ। অৰ্থহীন বিশেষিষ্ট পদে কেৱল কোনো নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা বস্তু বুজায়। ‘ৰাম’, ‘গুৱাহাটী’, ‘ব্ৰহ্মপুত্ৰ’ ইয়াৰ উদাহৰণ।
অৰ্থৰ স্বাধীনতাৰ ভিত্তিত পদ নিৰপেক্ষ আৰু সাপেক্ষ। ‘মানুহ’, ‘গছ’, ‘নদী’ নিৰপেক্ষ পদ। ‘পিতৃ’, ‘পুত্ৰ’, ‘স্বামী’, ‘স্ত্ৰী’, ‘শিক্ষক’ আৰু ‘ছাত্ৰ’ সাপেক্ষ পদ, কাৰণ এইবোৰৰ অৰ্থ সম্পৰ্কৰ সৈতে জড়িত।
লক্ষণাৰ্থৰ ভিত্তিত পদ লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক। লক্ষণাৰ্থক পদে বস্তু বা ব্যক্তিৰ লগতে সাধাৰণ গুণ বুজায়; অলক্ষণাৰ্থক পদে কেৱল কোনো নিৰ্দিষ্ট বস্তু বা ব্যক্তিক বুজায়। ‘মানুহ’ লক্ষণাৰ্থক আৰু ‘ৰাম’ অলক্ষণাৰ্থক পদ।
৩. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান — শূন্য এৰি-পৰা
১. শুদ্ধ উত্তৰ দিয়া
(ক) পদৰ বাচ্যাৰ্থই বস্তুৰ গুণ / সংখ্যা বুজায়।
উত্তৰ: সংখ্যা বা পৰিসৰ। পদৰ বাচ্যাৰ্থে কোনো পদে নিৰ্দেশ কৰা বস্তু বা ব্যক্তিৰ সংখ্যা বা পৰিসৰ বুজায়; গুণ বুজায় লক্ষণাৰ্থে।
(খ) অলক্ষণাৰ্থক পদত কেৱল বাচ্যাৰ্থ আছে / লক্ষণাৰ্থ নাই / বাচ্যাৰ্থ বা লক্ষণাৰ্থ আছে।
উত্তৰ: অলক্ষণাৰ্থক পদত কেৱল বাচ্যাৰ্থ থাকে; সাধাৰণ বা মৌলিক লক্ষণাৰ্থ নাথাকে।
(গ) পদৰ লক্ষণাৰ্থই গুণক / বস্তুটোক বুজায়।
উত্তৰ: গুণক বুজায়।
(ঘ) যি পদত কেৱল লক্ষণাৰ্থ থাকে, তাক লক্ষণাৰ্থক / অলক্ষণাৰ্থক পদ বোলে।
উত্তৰ: অলক্ষণাৰ্থক পদ।
(ঙ) পদৰ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ পৰিৱৰ্তন একমুখী / বিপৰীতমুখী।
উত্তৰ: বিপৰীতমুখী।
২. সংজ্ঞা দিয়া
(ক) পদ।
উত্তৰ: যি শব্দ বা শব্দসমষ্টি নিজে নিজে কোনো বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহাৰ হয়, তাক পদ বোলে।
(খ) সামান্য পদ।
উত্তৰ: যি পদে কোনো জাতি বা শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত যিকোনো সদস্যক বুজায়, তাক সামান্য পদ বোলে। যেনে—মানুহ, ছাত্ৰ, গছ।
(গ) বিশেষিষ্ট পদ।
উত্তৰ: যি পদে কোনো নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা নিৰ্দিষ্ট বস্তু বুজায়, তাক বিশেষিষ্ট পদ বোলে। যেনে—ৰাম, গুৱাহাটী, ভাৰতৰ বৰ্তমান ৰাষ্ট্ৰপতি।
(ঘ) অৰ্থযুক্ত বিশেষিষ্ট পদ।
উত্তৰ: যি বিশেষিষ্ট পদে কোনো নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা বস্তুৰ লগতে তাৰ পৰিচায়ক কোনো গুণ বা বৈশিষ্ট্যও বুজায়, তাক অৰ্থযুক্ত বিশেষিষ্ট পদ বোলে। যেনে—ভাৰতৰ বৰ্তমান ৰাষ্ট্ৰপতি।
(ঙ) পদৰ বাচ্যাৰ্থ।
উত্তৰ: কোনো পদে নিৰ্দেশ কৰা বস্তু, ব্যক্তি বা বস্তুসমষ্টিৰ পৰিসৰক পদৰ বাচ্যাৰ্থ বোলে।
(চ) পদৰ লক্ষণাৰ্থ।
উত্তৰ: কোনো পদে বুজোৱা সাধাৰণ আৰু মৌলিক গুণ বা গুণসমষ্টিক পদৰ লক্ষণাৰ্থ বোলে।
(ছ) লক্ষণাৰ্থক পদ।
উত্তৰ: যি পদে কোনো বস্তু বা ব্যক্তিক নিৰ্দেশ কৰাৰ লগতে সেই বস্তু বা ব্যক্তিৰ সাধাৰণ আৰু মৌলিক গুণো নিৰ্দেশ কৰে, তাক লক্ষণাৰ্থক পদ বোলে।
(জ) অলক্ষণাৰ্থক পদ।
উত্তৰ: যি পদে কেৱল কোনো বস্তু বা ব্যক্তিক নিৰ্দেশ কৰে কিন্তু কোনো সাধাৰণ বা মৌলিক গুণ নিৰ্দেশ নকৰে, তাক অলক্ষণাৰ্থক পদ বোলে।
৩. উদাহৰণ দিয়া
(ক) সামান্য পদ।
উত্তৰ: মানুহ, ছাত্ৰ, গছ, পশু।
(খ) বিশেষিষ্ট পদ।
উত্তৰ: ৰাম, গুৱাহাটী, ব্ৰহ্মপুত্ৰ, ভাৰতৰ বৰ্তমান ৰাষ্ট্ৰপতি।
(গ) অৰ্থযুক্ত বিশেষিষ্ট পদ।
উত্তৰ: ভাৰতৰ বৰ্তমান ৰাষ্ট্ৰপতি, অসমৰ বৰ্তমান শিক্ষামন্ত্ৰী, পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বত।
৪. পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা
(i) শব্দ আৰু পদ।
উত্তৰ: শব্দ অৰ্থবোধক বৰ্ণ বা বৰ্ণসমষ্টি; পদ হৈছে বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহাৰযোগ্য শব্দ বা শব্দসমষ্টি। সকলো পদ শব্দ হ’লেও সকলো শব্দ পদ নহয়। ‘মানুহ’ শব্দ আৰু পদ দুয়োটা; ‘আৰু’ শব্দ হ’লেও পদ নহয়।
(ii) লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদ।
উত্তৰ: লক্ষণাৰ্থক পদে বস্তু বা ব্যক্তিৰ লগতে সাধাৰণ গুণ বুজায়; অলক্ষণাৰ্থক পদে কেৱল বস্তু বা ব্যক্তিক বুজায়। ‘মানুহ’ লক্ষণাৰ্থক, কাৰণ ই প্ৰাণিত্ব আৰু বুদ্ধিবৃত্তি বুজায়; ‘ৰাম’ অলক্ষণাৰ্থক, কাৰণ ই কেৱল এজন নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তিক বুজায়।
(iii) বিশেষিষ্ট আৰু সামান্য পদ।
উত্তৰ: বিশেষিষ্ট পদে কোনো নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা বস্তু বুজায়; সামান্য পদে কোনো শ্ৰেণীৰ যিকোনো সদস্য বুজায়। ‘ৰাম’ বিশেষিষ্ট পদ; ‘মানুহ’ সামান্য পদ। বিশেষিষ্ট পদৰ পৰিসৰ এজন বা এটা নিৰ্দিষ্ট বস্তুত সীমিত, কিন্তু সামান্য পদৰ পৰিসৰ বহল।
(iv) বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থ।
উত্তৰ: বাচ্যাৰ্থে কোনো পদে নিৰ্দেশ কৰা বস্তু বা ব্যক্তিৰ পৰিসৰ বুজায়; লক্ষণাৰ্থে সেই পদৰ সাধাৰণ আৰু মৌলিক গুণ বুজায়। ‘মানুহ’ পদৰ বাচ্যাৰ্থ সকলো মানুহ; লক্ষণাৰ্থ প্ৰাণিত্ব আৰু বুদ্ধিবৃত্তি। বাচ্যাৰ্থ বস্তু বা ব্যক্তিৰ লগত জড়িত, লক্ষণাৰ্থ গুণৰ লগত জড়িত।
৫. “সকলো পদেই শব্দ কিন্তু কোনো শব্দ পদ নহয়”—আলোচনা কৰা
উত্তৰ: উক্তিটো আংশিকভাৱে ভুল। শুদ্ধ বক্তব্য হ’ব—সকলো পদেই শব্দ বা শব্দসমষ্টি, কিন্তু সকলো শব্দ পদ নহয়। পদ হ’বলৈ কোনো শব্দে নিজে নিজে বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহাৰযোগ্য হ’ব লাগে। ‘মানুহ’, ‘গছ’, ‘ৰাম’ আৰু ‘জ্ঞানী ছাত্ৰ’ পদ, কাৰণ সেইবোৰ বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় হ’ব পাৰে। কিন্তু ‘আৰু’, ‘যদি’, ‘হায়’, ‘অ’ আদি শব্দ অৰ্থবোধক হ’লেও বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় নহয়। সেয়েহে সেইবোৰ পদ নহয়।
৬. “পদৰ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ সম্পৰ্ক বিপৰীতমুখী”—আলোচনা কৰা
উত্তৰ: উক্তিটো সত্য। কোনো পদৰ লক্ষণাৰ্থ বৃদ্ধি পালে সেই পদৰ বাচ্যাৰ্থ সাধাৰণতে কমে, আৰু লক্ষণাৰ্থ কমিলে বাচ্যাৰ্থ বাঢ়ে। উদাহৰণস্বৰূপে—‘প্ৰাণী’ পদৰ বাচ্যাৰ্থ বহল। ইয়াত ‘বুদ্ধিবৃত্তি’ গুণ যোগ কৰিলে পদটো ‘মানুহ’ হয়। ‘শিক্ষিত’ গুণ যোগ কৰিলে ‘শিক্ষিত মানুহ’ আৰু ‘দাৰ্শনিক’ গুণ যোগ কৰিলে ‘দাৰ্শনিক শিক্ষিত মানুহ’ হয়। এই ক্ৰমত গুণ বা লক্ষণাৰ্থ বাঢ়িছে, কিন্তু অন্তৰ্ভুক্ত ব্যক্তি বা বস্তুৰ সংখ্যা কমিছে। বিপৰীতভাৱে ‘দাৰ্শনিক শিক্ষিত মানুহ’ৰ পৰা ‘মানুহ’ আৰু ‘প্ৰাণী’লৈ গ’লে লক্ষণাৰ্থ কমে আৰু বাচ্যাৰ্থ বাঢ়ে। সেয়েহে বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ সম্পৰ্ক বিপৰীতমুখী।
৪. AHSEC Class 11 PYQ
চমু প্ৰশ্ন
১. পদ কাক বোলে? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: যি শব্দ বা শব্দসমষ্টি নিজে নিজে কোনো বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহাৰ হয়, তাক পদ বোলে।
২. বাচ্যাৰ্থ কি? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: কোনো পদে নিৰ্দেশ কৰা বস্তু, ব্যক্তি বা বস্তুসমষ্টিৰ পৰিসৰক বাচ্যাৰ্থ বোলে।
৩. লক্ষণাৰ্থ কি? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: কোনো পদে বুজোৱা সাধাৰণ আৰু মৌলিক গুণ বা গুণসমষ্টিক লক্ষণাৰ্থ বোলে।
৪. সামান্য পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: ‘মানুহ’ সামান্য পদৰ উদাহৰণ, কাৰণ ই কোনো এজন নিৰ্দিষ্ট মানুহ নহয়, সকলো মানুহৰ শ্ৰেণী বুজায়।
৫. সাপেক্ষ পদ কি? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: যি পদৰ অৰ্থ সম্পূৰ্ণভাৱে বুজিবলৈ আন কোনো পদৰ সহায় লাগে, তাক সাপেক্ষ পদ বোলে। যেনে—পিতৃ, পুত্ৰ, শিক্ষক আৰু ছাত্ৰ।
দীঘলীয়া প্ৰশ্ন
৬. শব্দ আৰু পদৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: শব্দ হৈছে অৰ্থবোধক বৰ্ণ বা বৰ্ণসমষ্টি। পদ হৈছে এনে শব্দ বা শব্দসমষ্টি যি নিজে নিজে কোনো বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহাৰ হয়। সকলো পদ শব্দ হ’লেও সকলো শব্দ পদ নহয়। ‘মানুহ’ আৰু ‘ৰাম’ শব্দো আৰু পদো; কিন্তু ‘আৰু’, ‘যদি’ বা ‘হায়’ শব্দ হ’লেও সাধাৰণতে পদ নহয়, কাৰণ সেইবোৰে বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয়ৰ কাম নকৰে। সেয়েহে পদ শব্দৰ তুলনাত অধিক নিৰ্দিষ্ট ধাৰণা।
৭. বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ পাৰ্থক্য ব্যাখ্যা কৰা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: বাচ্যাৰ্থ হৈছে কোনো পদে নিৰ্দেশ কৰা বস্তু, ব্যক্তি বা বস্তুসমষ্টিৰ পৰিসৰ। লক্ষণাৰ্থ হৈছে কোনো পদে বুজোৱা সাধাৰণ আৰু মৌলিক গুণসমষ্টি। ‘মানুহ’ পদে যিসকল মানুহক বুজায়, সেই সকলো মানুহ তাৰ বাচ্যাৰ্থ; প্ৰাণিত্ব আৰু বুদ্ধিবৃত্তি তাৰ লক্ষণাৰ্থ। বাচ্যাৰ্থে ‘কাক বুজায়’ আৰু লক্ষণাৰ্থে ‘কি গুণৰ বাবে বুজায়’ এই কথা প্ৰকাশ কৰে। দুয়োটাৰ মাজত বিপৰীতমুখী সম্পৰ্ক আছে।
৮. পদৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীবিভাগ আলোচনা কৰা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: পৰিমাণ অনুসৰি পদ বিশেষিষ্ট আৰু সামান্য। বিশেষিষ্ট পদৰ ভিতৰত অৰ্থযুক্ত আৰু অৰ্থহীন বিশেষিষ্ট পদ থাকে। অৰ্থৰ স্বাধীনতাৰ ভিত্তিত পদ নিৰপেক্ষ আৰু সাপেক্ষ। লক্ষণাৰ্থৰ ভিত্তিত পদ লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক। বিশেষিষ্ট পদে কোনো নিৰ্দিষ্ট বস্তু বা ব্যক্তিক বুজায়; সামান্য পদে কোনো শ্ৰেণীৰ সদস্যক বুজায়। নিৰপেক্ষ পদৰ অৰ্থ আন পদৰ সহায় নোহোৱাকৈ বুজিব পাৰি; সাপেক্ষ পদৰ অৰ্থৰ বাবে আন পদ লাগে। লক্ষণাৰ্থক পদে বস্তুৰ লগতে গুণ বুজায়, অলক্ষণাৰ্থক পদে কেৱল বস্তু বা ব্যক্তিক বুজায়।
৯. পদৰ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ বিপৰীতমুখী সম্পৰ্ক উদাহৰণসহ বুজাই লিখা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: পদৰ লক্ষণাৰ্থ বৃদ্ধি পালে বাচ্যাৰ্থ কমে আৰু লক্ষণাৰ্থ কমিলে বাচ্যাৰ্থ বাঢ়ে। ‘প্ৰাণী’ পদৰ পৰা ‘মানুহ’, ‘শিক্ষিত মানুহ’ আৰু ‘দাৰ্শনিক শিক্ষিত মানুহ’লৈ গ’লে ক্ৰমে নতুন গুণ যোগ হয়। ফলত লক্ষণাৰ্থ বৃদ্ধি পায় আৰু সেই পদে বুজোৱা ব্যক্তি বা বস্তুৰ পৰিসৰ কমি যায়। বিপৰীতভাৱে, ‘দাৰ্শনিক শিক্ষিত মানুহ’ৰ পৰা ‘শিক্ষিত মানুহ’, ‘মানুহ’ আৰু ‘প্ৰাণী’লৈ গ’লে গুণ কমে আৰু পৰিসৰ বৃদ্ধি পায়। সেয়েহে দুয়োটাৰ সম্পৰ্ক বিপৰীতমুখী।
১০. পদ আৰু বচনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: পদ বচনৰ মৌলিক গঠন-উপাদান। এটা বচনত সাধাৰণতে উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক থাকে। উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় দুয়োটা পদ; সংযোজকে এই দুটা পদৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। ‘সকলো মানুহ মৰণশীল’ বচনত ‘মানুহ’ উদ্দেশ্য পদ, ‘মৰণশীল’ বিধেয় পদ আৰু ‘হয়’ সংযোজক। পদে নিজে সম্পূৰ্ণ সত্য বা মিছা প্ৰকাশ নকৰে, কিন্তু পদসমূহৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন হ’লে বচন গঠিত হয়।
৫. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ১০টা প্ৰশ্নোত্তৰ
চমু প্ৰশ্ন
১. পদ এটা শব্দ নে শব্দসমষ্টি?
উত্তৰ: পদ এটা শব্দ বা শব্দসমষ্টি দুয়োটা হ’ব পাৰে। ‘মানুহ’ এটা শব্দৰ পদ; ‘জ্ঞানী ছাত্ৰ’ শব্দসমষ্টিৰ পদ।
২. ‘ৰাম’ কোন ধৰণৰ পদ?
উত্তৰ: ‘ৰাম’ অৰ্থহীন বিশেষিষ্ট আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদৰ উদাহৰণ, কাৰণ ই এজন নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তিক বুজায়।
৩. ‘মানুহ’ পদৰ লক্ষণাৰ্থ কি?
উত্তৰ: ‘মানুহ’ পদৰ লক্ষণাৰ্থ হৈছে প্ৰাণিত্ব আৰু বুদ্ধিবৃত্তি বা যুক্তিবোধ।
৪. ‘পিতৃ’ কোন ধৰণৰ পদ?
উত্তৰ: ‘পিতৃ’ সাপেক্ষ পদ, কাৰণ পুত্ৰ বা সন্তানৰ সম্পৰ্ক অবিহনে পিতৃৰ অৰ্থ সম্পূৰ্ণ নহয়।
৫. বাচ্যাৰ্থে কি বুজায়?
উত্তৰ: বাচ্যাৰ্থে কোনো পদে নিৰ্দেশ কৰা বস্তু, ব্যক্তি বা শ্ৰেণীৰ পৰিসৰ বা সংখ্যা বুজায়।
দীঘলীয়া প্ৰশ্ন
৬. বিশেষিষ্ট পদ আৰু সামান্য পদ উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।
উত্তৰ: কোনো নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা বস্তু বুজোৱা পদক বিশেষিষ্ট পদ বোলে। ‘ৰাম’, ‘গুৱাহাটী’ আৰু ‘ভাৰতৰ বৰ্তমান ৰাষ্ট্ৰপতি’ বিশেষিষ্ট পদ। কোনো জাতি বা শ্ৰেণীৰ যিকোনো সদস্যক বুজোৱা পদক সামান্য পদ বোলে। ‘মানুহ’, ‘ছাত্ৰ’, ‘গছ’ আৰু ‘পশু’ সামান্য পদ। বিশেষিষ্ট পদৰ বাচ্যাৰ্থ নিৰ্দিষ্ট আৰু সীমিত; সামান্য পদৰ বাচ্যাৰ্থ বহল আৰু শ্ৰেণীভুক্ত।
৭. নিৰপেক্ষ আৰু সাপেক্ষ পদৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: যি পদৰ অৰ্থ বুজিবলৈ আন কোনো পদৰ সহায় নালাগে, তাক নিৰপেক্ষ পদ বোলে। ‘মানুহ’, ‘গছ’, ‘নদী’ আদি নিৰপেক্ষ পদ। যি পদৰ অৰ্থ সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ আন কোনো পদৰ সম্পৰ্ক লাগে, তাক সাপেক্ষ পদ বোলে। ‘পিতৃ’, ‘পুত্ৰ’, ‘শিক্ষক’ আৰু ‘ছাত্ৰ’ সাপেক্ষ পদ। ‘পিতৃ’ শব্দৰ অৰ্থ সন্তানৰ সৈতে সম্পৰ্ক নধৰিলে সম্পূৰ্ণ নহয়।
৮. অৰ্থযুক্ত আৰু অৰ্থহীন বিশেষিষ্ট পদৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: অৰ্থযুক্ত বিশেষিষ্ট পদে কোনো নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা বস্তুৰ লগতে তাৰ পৰিচায়ক গুণ বা বৈশিষ্ট্য বুজায়। ‘ভাৰতৰ বৰ্তমান ৰাষ্ট্ৰপতি’ ইয়াৰ উদাহৰণ। অৰ্থহীন বিশেষিষ্ট পদে কেৱল কোনো নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা বস্তু বুজায়, কোনো সাধাৰণ বা পৰিচায়ক গুণ নুবুজায়। ‘ৰাম’, ‘গুৱাহাটী’ আৰু ‘ব্ৰহ্মপুত্ৰ’ ইয়াৰ উদাহৰণ।
৯. লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: লক্ষণাৰ্থক পদে কোনো বস্তু বা ব্যক্তিৰ লগতে সেইবোৰৰ সাধাৰণ আৰু মৌলিক গুণো বুজায়। ‘মানুহ’ পদে মানুহৰ পৰিসৰৰ লগতে প্ৰাণিত্ব আৰু বুদ্ধিবৃত্তি বুজায়। অলক্ষণাৰ্থক পদে কেৱল কোনো নিৰ্দিষ্ট বস্তু বা ব্যক্তিক নিৰ্দেশ কৰে, কোনো সাধাৰণ গুণ নুবুজায়। ‘ৰাম’ পদে কেৱল এজন ব্যক্তিক বুজায়।
১০. পদৰ অধ্যয়ন কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: পদ বচন আৰু যুক্তিৰ মৌলিক উপাদান। পদৰ অৰ্থ, পৰিসৰ, গুণ আৰু সম্পৰ্ক নুবুজিলে বচন বা অনুমান শুদ্ধভাৱে বিশ্লেষণ কৰিব নোৱাৰি। বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ জ্ঞান থাকিলে পদৰ অৰ্থৰ পৰিৱৰ্তন, শ্ৰেণীভুক্তি আৰু যুক্তিৰ গঠন বুজিব পাৰি। সেয়েহে পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ বচন আৰু অনুমান অধ্যয়নৰ বাবে পদৰ অধ্যয়ন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৬. পৰীক্ষাৰ বাবে ১০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ
১. Term-ৰ অসমীয়া প্ৰতিশব্দ কি?
(ক) বচন (খ) পদ (গ) যুক্তি (ঘ) সিদ্ধান্ত
উত্তৰ: (খ) পদ।
২. যি শব্দ বা শব্দসমষ্টি বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহাৰ হয় তাক কি বোলে?
(ক) শব্দ (খ) পদ (গ) বাক্য (ঘ) সংযোজক
উত্তৰ: (খ) পদ।
৩. পদৰ বাচ্যাৰ্থে কি বুজায়?
(ক) গুণ (খ) বস্তু বা ব্যক্তিৰ পৰিসৰ (গ) কেৱল সংখ্যা (ঘ) সংযোজক
উত্তৰ: (খ) বস্তু বা ব্যক্তিৰ পৰিসৰ।
৪. পদৰ লক্ষণাৰ্থে কি বুজায়?
(ক) সাধাৰণ গুণ (খ) বস্তুৰ সংখ্যা (গ) শব্দৰ দৈৰ্ঘ্য (ঘ) বাক্যৰ কাল
উত্তৰ: (ক) সাধাৰণ গুণ।
৫. ‘মানুহ’ কোন ধৰণৰ পদ?
(ক) সামান্য পদ (খ) অৰ্থহীন বিশেষিষ্ট পদ (গ) কেৱল সংযোজক (ঘ) প্ৰশ্নবোধক পদ
উত্তৰ: (ক) সামান্য পদ।
৬. ‘ৰাম’ কোন ধৰণৰ পদ?
(ক) সামান্য পদ (খ) বিশেষিষ্ট পদ (গ) সাপেক্ষ পদ (ঘ) সংযোজক পদ
উত্তৰ: (খ) বিশেষিষ্ট পদ।
৭. ‘পিতৃ’ কোন ধৰণৰ পদ?
(ক) নিৰপেক্ষ (খ) সাপেক্ষ (গ) সামান্য নহয় (ঘ) সংযোজক
উত্তৰ: (খ) সাপেক্ষ।
৮. বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ সম্পৰ্ক কেনে?
(ক) একমুখী (খ) বিপৰীতমুখী (গ) কোনো সম্পৰ্ক নাই (ঘ) সমান
উত্তৰ: (খ) বিপৰীতমুখী।
৯. ‘আৰু’ শব্দটো সাধাৰণতে কি নহয়?
(ক) শব্দ (খ) পদ (গ) অৰ্থবোধক (ঘ) ভাষাৰ অংশ
উত্তৰ: (খ) পদ।
১০. লক্ষণাৰ্থক পদে কি বুজায়?
(ক) কেৱল শব্দ (খ) বস্তু আৰু তাৰ সাধাৰণ গুণ (গ) কেৱল সংখ্যা (ঘ) কেৱল নাম
উত্তৰ: (খ) বস্তু আৰু তাৰ সাধাৰণ গুণ।
৭. শেষ মুহূৰ্তৰ পুনৰাবৃত্তি
১. পদ হৈছে বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় হিচাপে ব্যৱহাৰযোগ্য শব্দ বা শব্দসমষ্টি।
২. সকলো পদ শব্দ, কিন্তু সকলো শব্দ পদ নহয়।
৩. বাচ্যাৰ্থে পদে নিৰ্দেশ কৰা বস্তু বা ব্যক্তিৰ পৰিসৰ বুজায়।
৪. লক্ষণাৰ্থে পদে বুজোৱা সাধাৰণ আৰু মৌলিক গুণ বুজায়।
৫. বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ সম্পৰ্ক বিপৰীতমুখী।
৬. বিশেষিষ্ট পদে নিৰ্দিষ্ট বস্তু বা ব্যক্তিক বুজায়।
৭. সামান্য পদে কোনো শ্ৰেণীৰ যিকোনো সদস্যক বুজায়।
৮. অৰ্থযুক্ত বিশেষিষ্ট পদে নিৰ্দিষ্ট বস্তুৰ লগতে পৰিচায়ক গুণ বুজায়।
৯. অৰ্থহীন বিশেষিষ্ট পদে কেৱল নিৰ্দিষ্ট বস্তু বা ব্যক্তিক বুজায়।
১০. নিৰপেক্ষ পদৰ অৰ্থ আন পদৰ সহায় নোহোৱাকৈ বুজিব পাৰি।
১১. সাপেক্ষ পদৰ অৰ্থ বুজিবলৈ আন পদৰ সম্পৰ্ক লাগে।
১২. লক্ষণাৰ্থক পদে বস্তুৰ লগতে সাধাৰণ গুণ বুজায়।
১৩. অলক্ষণাৰ্থক পদে কেৱল বস্তু বা ব্যক্তিক নিৰ্দেশ কৰে।
১৪. পদ বচন আৰু যুক্তিৰ মৌলিক গঠন-উপাদান।
১৫. পদৰ জ্ঞান অবিহনে বচন আৰু অনুমানৰ বিশ্লেষণ অসম্পূৰ্ণ।
উপসংহাৰ
‘পদ’ অধ্যায়টো তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহৰ ভিত্তি। পদৰ অৰ্থ, পৰিসৰ, গুণ আৰু শ্ৰেণী বুজি ল’লে বচনৰ উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক সহজে চিনাক্ত কৰিব পাৰি। বিশেষিষ্ট আৰু সামান্য পদ, নিৰপেক্ষ আৰু সাপেক্ষ পদ, লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদৰ পাৰ্থক্য, লগতে বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ বিপৰীতমুখী সম্পৰ্ক পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।